موردی برای نمایش وجود ندارد.
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

مفهوم یک شیئ ذهنی است که در تناظر با اشیاء خارج از ذهن می‌باشد.

مصداق

اشیایی که تمامی مشخصات یک مفهوم را دارند، مصداق‌های آن مفهوم نامیده می‌شوند. مصداق‌ها دو نوع هستند: غیر ذهنی، ذهنی. مصداق ذهنی، خود مفهومی است که زیرمجموعه یک مفهوم عام‌تر قرار گرفته و علاوه بر آن چند مصداق در زیرمجموعه آن قرار دارند.

مثال: مصداق‌هایی از مفهوم «مفهوم» و مفهوم «مصداق»:

مفهوم برخی از مصداق ها
اندام دست، چشم و ...
دست دست من (یک شی غیر ذهنی) و ...
چشم چشم شما (یک شی غیر ذهنی) و ...
گیاه درخت، بوته، چمن و ...
درخت درخت انگور، درخت سیب و ...
درخت انگور درخت انگوری که شما آخرین بار دیده اید. (یک شی غیر ذهنی) و ...

مثال: در جدول زیر 5 نشانه از یک مفهوم ارائه شده است.

5 نشانه مختلف یک مفهوم
درخت Tree «صدای شما» وقتی واژه درخت را تلفظ می‌کنید.

مفاهیم عام

مفاهیم با معیار تعداد مصداق، به سه دسته تقسیم می‌شود: عام، خاص، تهی. تعریف و مثال این سه نوع در جدول زیر آمده است. مشخصاتی که گزاره‌ها برای یک مفهوم عام مطرح می‌کنند برای همه مصادیق آن مفهوم صدق می‌کند. (البته در صورتی که در گزاره از سور «هر» استفاده شده باشد.)

تعریف مثال
عام (کلی) بیش ازیک مصداق دارد. (مجموعه مصداق‌های آن چند عضو دارد.) شعر، انسان، دایره، زبان
خاص (جزیی حقیقی) تنها یک مصداق دارد. (مجموعه مصداق‌های آن یک عضو دارد.) شهر قم، استاد مطهری
تهی (مهمل) هیچ مصداقی ندارد. (مجموعه مصداق‌های آن تهی است.) شریک خدا، انسان مریخی

هر چه یک مفهوم عام‌تر باشد، مشخص‌‌سازی آن کمتر است. (مشخصات کمتری از مصادیق را دربردارد.)

مثال: مفهوم پستاندار عام‌تر از مفهوم گاو، و مفهوم حیوان عام‌تر از مفهوم پستاندار و مفهوم شیء عام‌تر از مفهوم حیوان می‌باشد. مفهوم گاو مشخصات بیشتری در بر دارد (مصداق‌های آن چهار پا هستند، علف خوار هستند و ...) و آخرین گاوی که شما دیده‌‌اید (مصداق غیر ذهنی گاو) مشخصاتی داشته است که همه گاوها ندارند. (مثلا رنگ پوست، وزن، سن و ...)

مشخصاتی که یک گزاره برای یک مفهوم عام مطرح می‌کند بر تک تک مصادیق آن مفهوم صدق می‌کند. (البته در صورتی که در گزاره از سور «هر» استفاده شده باشد.)

مفاهیم کل

مفاهیم با معیار تعداد اجزاء به دو دسته تقسیم می‌شوند: مرکب و بسیط. شیء مرکب، شامل چند جزء بوده و شیء بسیط، شامل هیچ جزیی نیست. اگر شیء مرکب، یک مفهوم عام باشد. اجزاء آن نیز مفاهیم عام هستند.

مثال: در جدول زیر نمونه‌هایی از مفاهیم بسط و مرکب به تفکیک عام و خاص و اشیاء بسیط و مرکب ارائه شده است.

اشیاء ذهنی (مفاهیم) اشیاء غیرذهنی
عام خاص
بسیط روح خدا روح شما مصداق غیر ذهنی روح شما
مرکب (کل) خانه اولین خانه‌ای که از این پس خواهید دید. (شامل اجزاء: در همان خانه، سقف همان خانه و...) مصداق غیر ذهنی اولین خانه‌ای که از این پس خواهید دید.

مشخصاتی که یک گزاره برای یک مفهوم کل مطرح می‌کند بر تک تک اجزاء آن مفهوم صدق نمی‌کند بلکه برای همه اجزاء با هم صادق است.

مجموعه مصداق‌های یک مفهوم عام و مجموعه اجزاء و روابط یک مفهوم مرکب، ممکن است فازی (مشکک) یا قطعی (متواطی) باشند. در یک مجموعه یا سامانه فازی، برای هر شیء یک مقدار عضویت در نظر گرفته می‌شود. اگر مجموعه قطعی باشد، مقدار تابع عضویت 1 (شیء عضو مجموعه است.) یا 0 (شیء عضو مجموعه نیست.) خواهد بود. اما در مجموعه‌ها و سامانه‌های فازی، تابع عضویت مقدارهایی بین 0 و 1 هم می‌تواند داشته باشد.

مثال: در جدول زیر نمونه‌هایی از مفاهیم بسیط و کل به تفکیک فازی و قطعی ارائه شده است.

عام خاص
فازی قطعی فازی قطعی
بسیط «جوان» یک فرد 18 ساله جوان محسوب می‌شود، یک فرد 12 یا 35 ساله هم تا حدودی جوان محسوب می‌شود از چه سنی دیگر فرد جوان نیست؟
مرکب «خودروی ایرانی» ملاک ایرانی بودن چیست؟ مونتاژ در ایران، ساخت قطعات در ایران؟ آیا سمند ایرانی‌تر از پراید است؟ «خودروی احتراقی 4 سیلندر» خودروهای با موتور احتراقی یا 4 سیلندر دارند یا ندارند، چیزی بین این دو حالت وجود ندارد. خانه (شامل اجزاء: در، دیوار، پنجره و ...) «قله دماوند» قله دماوند از کجا شروع می‌شود؟ از 20 متری نوک آن، از 100 متری، از1000متری؟ فاصله 10 کیلومتری از نوک دیگر قله محسوب نمی‌شود فاصله 20 متری بیشتر جزء قله حساب می‌شود تا فاصله 100 متری «دوچرخه شما» (اگر ندارید آخرین دوچرخه‌ای که دیده اید!) اولین خانه‌ای که از این پس خواهید دید.

مفاهیم انتزاعی

هر چند مفهوم یک شیء ذهنی است، اما ارتباط آن با اشیاء عینی (خارج از ذهن) می‌تواند به دو صورت مستقیم و انتزاعی باشد. مفاهیم مستقیم مفاهیمی هستند که مصداق عینی دارد. به‌ عبارت دیگر شیئی در جهان خارج از ذهن وجود داردکه مصداق آن باشد، اما مفاهیم انتزاعی کاملاً ساخته ذهن آدمی هستند و مصداق عینی ندارند.

مثال: مفوم درخت یک مفوم مستقیم است زیر اشیائی در جهان خارج هستند که مصداق این مفهوم باشند آما مفهوم عدد یک مفهوم انتزاعی است

می‌توان از چند مفهوم انتزاعی یک مفهوم انزاعی دیگر ساخت به این ترتیب برای مفاهیم انتزاعی می‌توان رتبه انتزاعی بودن تعریف نمود.

مثال: مفهوم «دو» (که از دو لبوان، دو انسان، دو درخت و ...) انتزاع می‌شود، یک مفهوم انتزاعی مرتبه اول است. مفهوم عدد که مفهومی عام برای مفاهیم انتزاعی «یک»، «دو»، «سه» و ... است یک مفهوم انتزاعی مرتبه دو محسوب می‌شود.

مشخص‌‌سازی یک مفهوم

مشخص سازی[12] دو مصداق عام دارد: تعریف[13]، توصیف[14]. مشخص‌‌سازی یک شیء ذهنی «تعریف» و مشخص‌‌سازی یک شیء غیر ذهنی را «توصیف» می‌نامیم. برای تعریف یک مفهوم 2 رویکرد وجود دارد: مشخصات و مستقیم. در رویکرد مشخصات، مشخصاتی که تمامی مصادیق یک مفهوم دارند ذکر می‌شود که بدین ترتیب مصادیق آن مفهوم مشخص می‌شوند. در رویکرد مستقیم، خود مصادیق ذکر می‌شوند.

وقتی که تعریف با رویکرد مشخصات همه مصادیق یک مفهوم را در برگرفته و هیچ مصداق اضافی را وارد نکند، تعریف جامع و مانع نامیده می‌شود.

چند مفهوم که یک نشانی دارند مشترک لفظی نامیده می‌شوند. مانند: شیر (شیر آب)، شیر (مایع خوراکی) و شیر (حیوان درنده)

نسبت‌های بین دو مفهوم عام در ماتریس زیر آمده است:

نسبت ها تعریف نمایش نسبت با نمودار ون مثال
نسبت به یکدیگر استقلال (تباین) دو مفهوم هیچ مصداق مشترکی ندارند. رایانه و درخت میز و کتاب دانش آموز و مدرسه
اشتراک (عموم و خصوص من وجه) بعضی از مصادیق یک مفهوم، مصداق مفهوم دیگر هستند. پرنده و سفید راننده و پدر مرد و نویسنده
زیر مجموعه سره (عموم و خصوص مطلق) تمامی مصادیق یک مفهوم مصداق مفهوم دیگر هستند و مفهوم بزرگتر مصادیق دیگری هم دارد. درخت و درخت انگور شهر و شهر مشهد حیوان و بز
تساوی (اشتراک معنوی) رابطه تساوی بین دو مفهوم تعریف نمی‌شود بلکه رابطه تساوی بـین دو نشانی قابل تعریف است زیرا اگر دو مجموعه مصداق که با نشانی‌های (واژه‌ها، شکل‌ها و ...) مختلف بیان شده‌اند با هم مساوی باشند در واقع یک مفهوم دارند نه دو مفهوم. می‌توان یک مجموعه مصادیق را با نشانی‌های متفاوت بیان کرد که هر کدام دلالت خاصی در پی داشته باشند. مهدی و منجی و موعود (عج)
نسبت به یک مفهوم دیگر هم مصداق مصداق‌های دو مفهوم زیر مجموعه مفهوم دیگری هستند شاهرود و مشهد نسبت به مفهوم شهر
متمم (نقیضان) 1 و 2 متمم مداد و غیر مداد نسبت به مفهوم نوشت افزار
متمم زیر مجموعه (ملکه و عدم ملکه) 1 و 2 متمم کور و بینا که نسبت به حیوان متمم هستند (هر حیوان یا کور است یا بینا) اما نسبت مفهوم شی، متمم زیر مجموعه هستند (مثلا سنگ نه کور است نه بینا)

کارایی مفهوم

یک مفهوم به لحاظ کارایی قابل ارزیابی است نه به لحاظ صحت. یک مفهوم، وجود یا عدم وجودی را بیان نمی‌کند که صحیح باشد یا غلط. صحت و عدم صحت در مورد قضایا اثباتی مطرح می‌باشد. همچنین یک مفهوم، حالتی که باید باشد یا نباشد را بیان نمی‌کند که اثربخش باشد یا نه، اثربخشی در مورد قضایای ارزشی مطرح می‌باشد.

کارایی یک مفهوم در قالب کارایی یک سامانه مفاهیم قابل ارزیابی است و سامانه مفاهیمی کاراست که اجزاء آن سازگار بوده و برای بیان گزاره‌ها مفید باشد.

تناظر بین مفاهیم و واژه‌ها