فهرست
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

واژه فرا تحلیل که در برخی مواقع از آن با عنوان مرور یا تجدید نظر نظام مند، ترکیب تحقیقات و ارزشیابی پژوهش‌های گذشته یاد می‌شود، ترجمه واژه مرکبMeta Analysis است که جزء نخست آن یعنی Meta به معنای فرا و یا ورای می‌باشد.واژه Meta ریشه یونانی دارد و به معنای 1 یا 2 است(گلاس،2000).3 به معنای تحلیل نیز عبارت است از شکستن کل به قسمت‌های مختلف به‌ منظور تعیین ماهیت آن.اما آنچه مشخص است این است که عنوان جذاب فرا تحلیل منعکس کننده و مبین تمامی فرایندها،روش‌ها و واقعیت‌های درونی آن نیست،چرا که قویا می‌توان گفت که فرا تحلیل بیشتر یک نوع برآیند یا ترکیب[1] است تا یک تحلیل.چرا که به نظر می‌رسد که تحلیل به مثابه یک گام یا مرحله مقدماتی در مسیر ترکیب نتایج پژوهش‌های گذشته است.به همین دلیل ماستلر و کولدایز[2] استفاده از عنوان ترکیب تحقیقات را به جای فرا تحلیل توصیه می‌کنند(ماستلر و کولدایز،4:1996).

از آنجایی که از فرا تحلیل تعاریف متعددی ارائه شده است، لذا در تحقیق حاضر ابتدا به بیان برخی تعاریف ارائه شده از این مفهوم پرداخته و در نهایت با ارزیابی این تعاریف سعی در ارائه تعریفی جامع و کامل خواهیم نمود:

جین گلاس که برای نخستین بار این مفهوم را مطرح کرد معتقد است که فرا تحلیل عبارت است از:تحلیل وسیعی از تحلیل‌هایی که در هریک از مطالعات و پژوهش‌های انفرادی خاص به عمل آمده و هدف از آن،تلفیق و ترکیب یافته‌های آن پژوهش‌ها است(کولیک و کولیک[3]،11:1989).

همچنین گلاس در تعریفی دیگر فرا تحلیل را تحلیل تحلیل‌ها می‌داند که در آن تحلیل‌ها و تحقیقاتی که درباره یک موضوع انجام شده گردآوری و مورد تحلیل مجدد قرار می‌گیرند.

باس فرا تحلیل را ترکیب ادبیات و پژوهش‌های موجود درباره یک عنوان خاص می‌داند(باس[4]،3:2002).

به عقیده جانسون[5]: فرا تحلیل یک روش آماری است که برای ترکیب نتایج مجموعه‌ای از پژوهش‌های مستقل از یکدیگر مورد استفاده قرار می‌گیرد.مجموعه پژوهشهایی که همه آن‌ها به آزمون یک فرضیه مشترک پرداخته‌اند و از آمار استنباطی برای نتیجه گیریهایی درباره نتیجه کلی مطالعات و پژوهش‌های قبلی استفاده می‌کنند(جانسون و دیگران،1:2000).

فراتحلیل مجموعه‌ای از روش‌های آماری است که برای یکپارچه کردن نتایج حاصل از پژوهش‌های همبستگی و نیمه تجربی به کار می‌رود(شریفی، 1383).

دی کاستر[6] فرا تحلیل را تحلیل آماری مجموعه‌ای از نتایج مطالعات جداگانه به‌ منظور ادغام یافته‌ها می‌داند(دی کاستر،2003).

استرینر[7] فرا تحلیل را شیوه‌ای دقیق برای ترکیب هدفمند نتایج مطالعات متعدد برای رسیدن به یک برآورد بهتر درباره حقیقت می‌داند(استرینر،2003)

فرا تحلیل روشی است که در آن سعی می‌شود یافته‌ها در قالب مفاهیم کمی و آماری قوی قرار داده شوند تا هماهنگی بیشتری در تحقیقات حاصل شود (دلاور، 1380).

فرا تحلیل یک رویکرد است ونه یک تکنیک یا روش محدود، فراتحلیل رویکردی مدرن، چند سطحی، چند بعدی ودر عین حال چند روشی است(هومن،24:1387

[1] - Synthesis

[2] - Mostteller & Golditz

[3] -Kulic and kulic

[4] -Baus

[5] -Johnson

[6]- Decoster

[7]- Streiner

کاربردها

فرا تحلیل کارکردهای متعددی دارد که در زیر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

جین گلاس معتقد است که فرا تحلیل گر به امور زیر می‌پردازد:

1-از روش‌های عینی برای یافتن مطالعات و پژوهش‌هایی که درباره یک موضوع انجام شده است برای مرور و تجدید نظر استفاده می‌کند.

2- ویژگیهای مطالعات و پژوهش‌ها را به صورت‌های کمی و نیمه کمی توصیف می‌کند.

3- آثار آزمایش در همه مطالعات انجام شده را بر مبنای یک مقیاس مشترک یعنی اندازه اثر تشریح می‌کند.

4- فنون آماری را مورد استفاده قرار می‌دهد تا ویژگیهای پژوهش‌ها را به پیامدهای آن‌ها ارتباط دهد(کولیک و کولیک،228:1989).

به عقیده چن و ردا[1] فرا تحلیل دو کار عمده انجام می‌دهد:

1-مقایسه نتایج پژوهش‌های به عمل آمده درباره یک موضوع با یکدیگر

2- ترکیب نتایج پژوهش‌های مزبور(چن و ردا،125:1996).

در نهایت اینکه فرا تحلیل اشتباهات آماری مختلف را تصحیح می‌کند و به ما امکان می‌دهد تا نتایج به دست آمده در همه پژوهش‌های به عمل آمده درباره یک موضوع را جمع‌آوری نموده و پس از بررسی کلیه آن‌ها،برآوردی از روابط واقعی و در دست موجود بین متغیرهای مستقل و وابسته در جامعه آماری به دست آوریم(دالتون[2] و دیگران،227:1998).

[1]- Chen and Reda

[2]- Dalton

مولفه‌ها، مراحل

مراحل انجام فرا تحلیل:

فرا تحلیل نیز مانند همه پژوهش‌های نظام مند دارای مراحل مشخصی است و در واقع از یک مدل فرایندی خاص تبعیت می‌کند.که در اینجا به‌ ذکر این مراحل از زبان چند تن

از متفکران و صاحب‌نظران این حوزه اشاره می‌شود.

چهار مرحله در یک فرا تحلیل خوب وجود دارد:

1-تعیین پژوهشها

2- انتخاب پژوهش ها

3- چکیده نمودن آن ها

4- تحلیل(ویزواران و سانچز[1]،1:1998).

همچنین مراحل اجرای فرا تحلیل را می‌توان بر اساس نظر آقای دکتر دلاور به شرح زیر خلاصه نمود:

1-انتخاب حوزه قابل پژوهش

انتخاب حوزه‌ای که نتایج پژوهش‌های انجام شده در آن حوزه دو پهلو و یا مشتبه کننده باشد.به‌ عبارت دیگر نتایج پژوهش‌های انجام شده یکدیگر را تایید نکنند بلکه این نتایج متفاوت و معارض باشند.در واقع این مرحله اولین گام در شروع یک فرا تحلیل است زیرا شاید بتوان گفت که فرا تحلیلگر نباید به دلخواه خویش موضوعی را در نظر بگیرد و به انجام یک فرا تحلیل در آن موضوع بپردازد بلکه انتخاب یک موضوع جهت انجام فرا تحلیل خود مستلزم فعالیت‌های زیر است و در واقع شاید بتوان گفت که این انتخاب خود دارای یک فرایند است که مراحل زیر را شامل می‌شود:

1-1-مطالعه نتایج پژوهش‌های انجام شده در یک موضوع پژوهشی

1-2- احساس و ادراک وجود اختلاف و یا تعارض و تناقض در نتایج حاصله از پژوهش‌های انجام شده.

1-3- احساس ضرورت درک علت وجود و بروز اختلاف و تعارض در نتایج پژوهش‌های به عمل آمده.

1-4- انتخاب این حوزه پژوهشی در مقایسه با سایر حوزه‌های پژوهشی دیگر جهت انجام فرا تحلیل و نشان دادن حقیقت و نقشه کلی پژوهش‌های انجام شده.البته برخی از صاحب‌نظران انتخاب حوزه قابل پژوهش را به‌ طور مشخص به عنوان یک مرحله ذکرنکرده‌اند ولی با کمی تامل به نظر می‌رسد که انتخاب حوزه یک مرحله محسوب می‌شود زیرا چنان چه از فرا تحلیل گر سئوال شود که چرا این موضوع را انتخاب کرده است احتمالا این پاسخ را خواهد داد که پژوهش‌های متعددی در این حوزه به عمل آمده است و نتایج این پژوهش‌ها یکسان نیست بلکه تفاوت و تعارضهایی بین آن‌ها مشاهده می‌شود که توجه مرا به خود جلب کرده است.(دلاور،1380)

بنابراین می‌توان نتیجه گیری نمود که:فرا تحلیلگر و پژوهشگر قبل از انتخاب یک حوزه خاص برای انجام فرا تحلیل باید با آن حوزه پژوهشی آشنایی پیدا کرده باشد،از نتایج پژوهش‌های انجام شده و یا از نتایج بخشی از آن‌ها اطلاع داشته باشد،ازوجود تفاوت در آن‌ها نیز مطلع بوده و علاقه مند به درک این تفاوتها و حقیقت مطلب باشد.

2- شناسایی منابع

2-1-شناسایی منابع و پیدا کردن پژوهش‌های انجام شده

پس از اینکه پژوهشگر موضوع پژوهش و حوزه مربوطه را انتخاب نمود باید پژوهش‌هایی را که تا کنون در زمینه موضوع مورد پژوهش او انجام شده است را شناسایی و مطالعه نماید(همان:228).منابعی که از طریق آن‌ها می‌توان به پژوهش‌های انجام شده دست یافت عبارتند از:

الف:منابع مقدماتی که به کمک آن‌ها می‌توان پژوهشهای انجام شده را شناسایی نمود و برخی از آن‌ها عبارتند از چکیده‌ها و نمایه‌ها.

ب:منابع اصلی که پژوهشهای مورد نظر پژوهشگر به‌ طور کامل در آن‌ها درج شده است.

2-2- تهیه خلاصه

پس از شناسایی پژوهش‌های انجام شده،فرا تحلیل گر باید تصمیم بگیرد چه اطلاعاتی را از هریک از آن‌ها استخراج کند.از هر یک از پژوهشها باید سطح معنی داری و اندازه اثر را استخراج و ثبت نمود.البته علاوه بر استخراج سطح معنی داری و اندازه اثر از هریک از پژوهش‌های انجام شده اطلاعات دیگری نیز به تناسب هدف پژوهشگر و فرا تحلیل گر می‌توان استخراج و ثبت نمود که عبارتند از:

2-2-1-سئوال، هدف و فرضیه‌های پژوهش

2-2-2- جامعه،نمونه،ابزار اندازه‌گیری و روش‌های ارزشیابی آن نظیر پایایی و اعتبار

2-2-3- نتیجه گیری،پیشنهادات و محدودیت‌ها.

نظر گلاس در این رابطه این است که در هریک از پژوهش‌های انجام شده یک طرح کدگذاری شده که در آن اطلاعات زیر مشخص شده باشد مورد استفاده قرار گیرد:

1-شماره شناسایی پژوهش

2- شماره شناسایی آزمودنی

3- ابزار

4- ویژگیهای طرح پژوهش

5- اطلاعات مربوط به متغیرهای مورد آزمایش

6- متغیرهای کنترل،تعدیل کننده و وابسته

7- نتایج آماری

8- اندازه اثر(همان:289).

برای کسب اطمینان از اینکه منابع شناسایی شده به درستی با موضوع پژوهش ما ارتباط دارد یا خیر باید پایایی‌های زیر محاسبه شده و مورد توجه فرا تحلیل گر قرار گیرد:

الف: پایایی شناسایی

نحوه محاسبه پایایی شناسایی منابع این است که دو یا چند فراتحلیل گر انتخاب پژوهش‌های شناسایی شده را به عنوان پژوهش‌های مرتبط با موضوع پژوهش مورد بررسی قرار دهند و در این مورد با یکدیگر توافق داشته باشند.برای تعیین میزان پایایی شناسایی باید نسبت توافق محاسبه شود.

ب: پایایی کدگذاری

پایایی کد گذاری عبارت است از نسبت توافق دو داور در مورد استفاده از اعداد خاص برای کد گذاری،علاوه بر این باید پایایی سطوح معنی داری و اندازه اثر را نیز جهت کسب اطمینان از دقت فرا تحلیل محاسبه نمود و مورد توجه قرار داد.برای محاسبه پایایی سطوح معنی داری و اندازه اثر، میزان توافق دو نفر فرا تحلیل گر را که دارای تجربیات تقریبا یکسان هستند در مورد قضاوت و محاسبات اندازه اثر و سطح معنی داری را محاسبه می‌کنیم.

3- ارزیابی نتایج پژوهش‌های انجام شده

این مرحله از سه مرحله فرعی تشکیل شده که عبارتند از:

3-1-ارزشیابی کیفیت نتایج پژوهش

در این مرحله فرا تحلیل گر باید کارهای زیر را برای هریک از پژوهش‌های شناسایی شده انجام بدهد:

الف: آیا پژوهشگر کلیه مراحل پژوهشی را مطابق با اصول روش شناسی انجام داده است یا خیر؟این معیارها برای کلیه پژوهش‌ها اعم از قوی یا ضعیف باید به کار برده شود.

ب:پس از انجام مرحله قبل،فرا تحلیل گر باید تعیین کند که قصد دارد از هر پژوهش چقدر استفاده کند.به‌ عبارت دیگر در این مرحله باید به پژوهش‌های انتخاب شده وزن داده شود و ارزیابی کیفیت باید بر اساس وزن یا ضریب داده شده انجام شود.برای پیش گیری از هر نوع سو گیری در وزن دادن باید عمل وزن دادن توسط چند نفر انجام شود.به این ترتیب که پرسشنامه‌ای ساخته شود که در آن از داوران خواسته شود هریک از پژوهش‌های انجام شده را بر روی مقیاسی که دارای درجات صفر تا هفت است ارزشیابی کنند(همان).

3-2- تصحیح نتایج

بدون تردید در هر پژوهشی احتمال ارتکاب خطا وجود دارد زیرا ممکن است پژوهشگر در تهیه و تدوین ابزار اندازه‌گیری، تحلیل داده‌ها و ثبت مشاهدات دچار خطا و سو گیری بشود بنابراین فرا تحلیل گر باید به تصحیح نتایج حاصله در هریک از پژوهش‌های انجام شده بپردازد.

3-3- محاسبه پایایی داوری‌های انجام شده در مورد کیفیت پژوهش

پس از ارزیابی پژوهش‌های انجام شده توسط داروان،فرا تحلیل گر باید مجددا خود آن‌ها را مورد ارزیابی قرار بدهد که این عمل بوسیله محاسبه پایایی انجام می‌شود.

4- ترکیب نتایج پژوهش‌های انجام شده و مقایسه آن‌ها با یکدیگر

5- ارزشیابی نتایج فرا تحلیل به‌ منظور کاهش خطا

استرینر(2003) نیز مراحل انجام فرا تحلیل را دارای 12 گام اساسی می‌داند که عبارتند از:

1-تعریف مسئله پژوهش

در این مرحله مسئله یا سئوال پژوهشی با توجه به مبانی نظری و پژوهش‌های انجام شده پیرامون موضوع تعریف و تبیین می‌گردد.

2- بیان تفصیلی معیارهای انتخاب مطالعات

پس از بیان مسئله پژوهش،پژوهشگران باید معیارهای انتخاب پژوهش‌ها،پایان نامه‌ها و مقالات که متناسب با موضوع پژوهش هستند و باید فرا تحلیل بر روی آن‌ها انجام شود را مشخص کنند.

3- کد گذاری مطالعات

پس از اینکه معیارهای انتخاب مطالعات مشخص گردید.باید یک طرح کد گذاری با استفاده از یک چک لیست تهیه گردد.

4- جست و جوی مطالعات

در این مرحله با توجه به موضوع پژوهش و با استفاده از چک لیست تهیه شده،کلیه بانکهای اطلاعاتی،دانشگاهها،مراکز تحقیقاتی و...مورد بررسی قرار می‌گیرد.

5- انتخاب مطالعات برای فرا تحلیل

در این مرحله فرا تحلیل گر باید بر اساس معیارهایی چون بحث روش شناختی پژوهش،روایی و پایایی پژوهش‌ها و روش‌های نمونه گیری،پژوهش‌های معتبری را جهت انجام فرا تحلیل انتخاب نمایند.

6- ارزیابی مطالعات انتخاب شده

در این مرحله بر اساس معیارهای روش شناختی همچون روایی و پایایی ابزارهای جمع‌آوری اطلاعات،روش‌های نمونه گیری و روش‌های آماری مطالعات انتخاب شده یک بار دیگر مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرند تا اگر مطالعه‌ای خدشه دار است کنار گذاشته شود.

7- خلاصه کردن نتایج مطالعات

پس از انتخاب پژوهش‌ها و مطالعات برای فرا تحلیل،موارد و نکاتی که برای پیشینه پژوهش و هم چنین صورت‌بندی فرضیه‌های پژوهش،محاسبه اندازه اثر مورد نیاز می‌باشند از پژوهشها استخراج می‌گردند.

8- محاسبه اندازه‌های اثر

مشکل اصلی در ترکیب مطالعات گوناگون این است که پژوهشگران اغلب روش‌های آماری متفاوتی به کار برده‌اند.لذا باید شاخص‌های آماری مطالعات به یک مقیاس مشترک(rیاd) تبدیل شود.

9- توصیف و تفسیر اندازه‌های اثر

با توجه به اینکه اندازه اثر یک شاخص اساسی در مطالعات فرا تحلیل می‌باشد باید پس از محاسبه آن‌ها را برای خوانندگان گزارش فرا تحلیل تفسیر نماییم.

10- تجزیه و تحلیل توصیفی پژوهشها

در این مرحله مطالعات جمع‌آوری شده براساس متغیرهای مختلف دسته‌بندی و طبقه‌بندی می‌شوند تا خوانندگان پژوهش با مشخصات کامل پژوهش‌هایی که فرا تحلیل بر روی آن‌ها انجام شده آشنا شوند.

11- تدوین سئوالها و فرضیه‌های پژوهش

در این مرحله با توجه به مسئله پژوهش و رویکردی که برای ترکیب مطالعات به کار گرفته خواهد شد،سوالها و فرضیه‌های پژوهش برای روش فرا تحلیل صورت‌بندی می‌شوند.

12- ترکیب مطالعات و انتخاب نوع تحلیل

بطور کلی دو رویکرد برای ترکیب و تحلیل نتایج در فرا تحلیل وجود دارد.یکی مدل اثرهای ثابت و دیگری مدل اثرهای تصادفی.

مدل اثرهای ثابت،فقط با تغییرات درون پژوهشها یا درون مطالعه‌ها سرو کار دارد.پیش فرض این مدل آن است که در پژوهش‌های انجام شده از روش‌ها،آزمودنی‌ها و ابزارهای اندازه‌گیری یکسان استفاده شده است و تفاوتهای مشاهده شده صرفا از تغییرات بین پژوهش‌ها یا مطالعه‌ها ناشی می‌شود.

مدل اثرهای تصادفی تغییرات بین مطالعه‌ها و تغییرات درون مطالعه‌ها را بررسی می‌کند.پیش فرض این مدل آن است که این مطالعات یک نمونه تصادفی است که از جامعه همه مطالعات ممکن انتخاب شده است.

هدجس و ورا[2](1998) اظهارنموده اند،انتخاب مدل به میزان قابل توجهی به نوع استنباط‌هایی که پژوهشگر می‌خواهد انجام دهد بستگی دارد.مدل اثرهای ثابت صرفا برای استنباط‌های شرطی نامعلوم مناسب است؛یعنی استنباط‌هایی که تنها می‌خواهند مطالعات موجود در فرا تحلیل را وسعت دهند.در حالی که مدل‌های اثرهای تصادفی خواستار تسهیل استنباط‌های غیر شرطی می‌باشند.یعنی استنباط‌هایی که ورای مطالعات فرا تحلیل تعمیم داده شده‌اند.

اندازه اثر[3] و سطح معناداری[4]:

در فرا تحلیل،اصل اساسی عبارت است از:اندازه اثر برای مطالعات مجزا و جدا کردن و برگرداندن آن‌ها به یک ماتریس مشترک(عمومی) و آنگاه ترکیب آن‌ها برای دست یابی به یک تاثیر متوسط(میانگین).به‌ عبارت دیگر،اندازه اثر نشان دهنده میزان یا درجه حضور پدیده در جامعه و با فرض صفر در ارتباط است.بدین ترتیب که در تجزیه و تحلیل آماری، پس از مباحث مربوط به تحلیل توان آماری،اندازه اثر مطرح شده و بر اهمیت آن تاکید گردیده است.فرض صفر در واقع، یعنی اندازه اثر در جامعه صفر است و هرگاه فرض صفر رد شود،یعنی مقدار اندازه اثر در جامعه غیر صفر می‌باشد.بنابراین اندازه اثر نشان دهنده میزان یا درجه حضور پدیده‌ای در جامعه است و هرچه اندازه اثر بزرگ‌تر باشد،درجه حضور پدیده بیشتر است(دی کاستر،2003).

برای آنکه آزمون معنا داری در علوم رفتاری با درصد بالایی از خطای نوع دوم همراه است،به‌ منظور کاهش خطای نوع دوم یا ارتقای توان آزمون علاوه بر راهبردهایی که روش شناختی پژوهش در اختیار پژوهش گران قرار می‌دهد،به برآورد اندازه اثر و استفاده از آن در تصمیم‌گیری در مورد رد یا قبول فرض صفر پرداخته می‌شود.

سطح معناداری با خطای نوع اول رابطه مستقیم دارد. خطای نوع اول هنگامی رخ می‌دهد که فرض صفر تائید شود. انتخاب سطح معناداری تا حدودی اختیاری است و معمولاً 1% یا 5% است. بنا به تعریف، سطح معنی داری بدست آوردن یک ارزش آماری است که به رد فرض صفر بیانجامد.

سطح معنا داری و اندازه اثر، اگر چه در مورد رد یا قبول فرض صفر استفاده می‌شوند،اما هرکدام اطلاعات جداگانه‌ای می‌دهند.از طریق آزمون معناداری متوجه می‌شویم آیا نتیجه خاصی به علت شانس رخ داده یا خیر؟و از طریق اندازه اثر متوجه می‌شویم که متغیر مستقل تا چه اندازه بر متغیر وابسته اثر گذاشته است.بنابراین برای تصمیم‌گیری در مورد رد یا قبول فرض صفر در تحقیقات در شرایط یکسان از لحاظ حجم نمونه و سطح معناداری،هرچه مقدار اندازه اثر بزرگتر باشد، توان آزمون هم بیشتر و اعتبار تصمیم‌گیری افزایش می‌یابد(عابدی و همکاران،116:1385).

روش‌های برآورد و تفسیر اندازه اثر:

فرا تحلیل گران با داشتن مقادیر میانگین،واریانس و انحراف معیار گروهها قادر به محاسبه اندازه اثر هستند، اما رایج‌ترین شاخص‌هاr و d هستند که اغلب d را برای تفاوتهای گروهی (محاسبه تفاوت میانگین اندازه‌های اثر) و r را برای مطالعات همبستگی به کار می‌برند.بنابراین اگر در مطالعه‌ای آمار معناداری مانند x2،t و f گزارش شده باشند.می‌توان اندازه اثر آن‌ها را مطابق جداول زیر برآورد کرد.

جدول5: تبدیل آماره‌های آزمونهای مختلف به شاخصd

جدول6: تبدیل آماره‌های آزمونهای مختلف به شاخصr

منبع:(ولف،35:1986)

پژوهشگران فرا تحلیل باید سعی کنند تا میزان اندازه‌های اثر را برای مخاطبان تفسیر نمایند.این کار به خوانندگان پژوهش کمک می‌کند تا نتایج حاصله را بهتر درک کنند.پژوهشگران برای تفسیر اندازه‌های اثر از جدول خطوط راهنمای کوهن[5] (1997) استفاده می‌کنند.

جدول7: تفسیر اندازه اثر کوهن

اندازه اثر d r
اندازه اثر کم 0.2 0.1
اندازه اثر متوسط 0.5 0.3
اندازه اثر زیاد 0.8 0.5

روش‌های فرا تحلیل:

1-روش گلاسی

سوالاتی که درفراتحلیل گلاسی به آن‌ها پاسخ داده می‌شوندبسیار کلی‌اند.انتقاداتی که به‌ روش فراتحلیلی به شیوه گلاسی وارد شده درزیر آمده است.بطور خلاصه می‌توان گفت روش گلاسی بیشتر توصیفی است تا تبیینی .ناقص است وبعنوان یک رویکرد کلاسیک تقریبا کنار گذاشته شده است.

1-1-درروش گلاسی"سیب هاوپرتغال ها"با هم ترکیب می‌شوند.مطالعاتی که در هم ترکیب می‌شوند بسیار غیر متشابه اند(گلاس،6:2000)

1-2-گلاس بدون توجه به تاثیر کیفیت مطالعات،مطالعات ضعیف وخوب را درهم ادغام کرده است.او در واقع به بررسی تاثیر کیفیت مطالعات در واریانس نتایج فراتحلیل نمی‌پردازد.

3-درروش گلاسی هیچ توجه‌ای به خطای نمونه گیری به عنوان تبیین کننده اصلی وعمده واریانس اندازه اثر‌ها نمی‌شود.در این روش واریانس اندازه اثرها واقعی تلقی شده وپذیرفته می‌شود(هانتر و اشمیت[6]،1982)

2- روش اثر مطالعه

روش توصیفی دیگر روش فراتحلیل اثر مطالعه است که در پاسخ به انتقاداتی که به فراتحلیل گلاس وارد آمد شکل گرفت.دراین روش تنها یک اندازه اثر از هرمطالعه وارد فراتحلیل می‌شودوچنانچه داوران در خصوص بد بودن کیفیت مطالعه اتفاق نظر داشته باشند این مطالعات از فرایند فراتحلیل خارج می‌شوند

3- روش بار- بونز:

دراین روش سعی می‌شودخطای نمونه گیری به عنوان یکی از منابع عمده واریانس اندازه اثرها کنترل شود.(همان).دراین روش میانگین اندازه اثرها محاسبه می‌شود.سپس واریانس اندازه اثرها محاسبه می‌گردد.این واریانس کل خواهد بود که به‌ طور بالقوه شامل خطای نمونه گیری وخطای اندازه‌گیری وسایر خطاهاست.بعد خطای نمونه گیری محاسبه واز واریانس کل کم می‌گردد.آنچه باقی می‌ماندخطای نمونه گیری وسایرخطاهاست.اگر این تفاضل صفرگردد نتیجه می‌گیریم تمامی واریانس توسط خطای نمونه گیری تبیین می‌شود.در غیر اینصورت فرایند تقسیم مطالعات به زیرگروهها دردستور کار فراتحلیل گر قرار می‌گیرد.در این روش‌ها نیز تنها به خطای نمونه گیری پرداخته می‌شود وبه سایر خطا‌ها توجه‌ای نمی‌شود.

4- فرا تحلیل روان سنجی

دراین روش نه تنها خطای نمونه گیری اصلاح می‌شود بلکه سایر خطاها نیز مانند خطای اندازه‌گیری،دوشقی کردن متغیر پیوسته و...رانیز کنترل می‌کنند.در میان این خطاها اغلب خطای نمونه گیری بیشترین واریانس اندازه اثرها راتبیین می‌کند.خطای اندازه‌گیری نیز هرچند معمولا کمتر از خطای نمونه گیری است با این حال خطایی است گریز ناپذیر که در هرمطالعه‌ای وجود دارد(همان:17).

به هر صورت از هرروشی که استفاده می‌شود مشخص کردن واریانس اندازه اثرهای جمعیت اهمیت فوق العاده‌ای دارد وفراتحلیل کامل وموفق فراتحلیلی است که درآن واریانس این اندازه اثرهاکنترل گردد.

رویکردهای عمده فرا تحلیل:

تا به حال سه رویکرد تدوین و برای یکپارچه کردن و ترکیب نتایج پژوهش‌ها به کار رفته است.هر چند از نظر چهار چوب مفهومی مکاتب متعددی در تفکر فرا تحلیلی وجود دارد اما اینک رویکرد هدجس و اولکین[7]،روزنتال و رابین[8] ورویکرد هانتر،اشمیت و جکسون[9] مقبولیت عمومی یافته است.که صرفنظر از محاسبات آماری این رویکردها به معرفی اجمالی هرکدام از آن‌ها می‌پردازیم:

1-رویکرد هدجس و اولکین

فنون مربوط به این رویکرد در فرا تحلیل از آغاز دهه 80 میلادی گسترش یافت.بنابراین رویکردی جدید در فرا تحلیل به‌ شمار می‌رود.در این رویکرد نتایج پژوهش‌ها به واحدهای انحراف معیار یا مقادیر g بازگردانده می‌شود و پس از آن برای نا اریبی تصحیح صورت می‌گیرد(هدجس و اولکین،1985).

2- رویکرد روزنتال و رابین

این رویکرد فرا تحلیل قدیمی‌ترین مجموعه فنونی است که در حیطه فراتحلیل کاربرد دارد.در واقع روزنتال و رابین نتایج روشی که پس از جین گلاس فرا تحلیل نامیده شد،پانزده سال قبل از او به کار بردند(گلاس،1976).منطق اساسی این رویکرد تبدیل فیشر r به z برای اندازه‌های اثر است.این شاخص‌ها پس از آن،برای تولید میانگین‌های موزون ترکیب می‌شوند و پراکندگی بین آن‌ها مقایسه می‌شوند(روزنتال و رابین،1982).

3- رویکرد هانتر و اشمیت

فنون هانتر و اشمیت که آزمون تأمین اعتبار نیز نامیده می‌شود از روان شناسی صنعتی و سازمانی بیرون آمده است(هانتر و اشمیت،1990).این رویکرد فرا تحلیلی از دو رویکرد دیگر به لحاظ زیربنای علمی و فلسفی متفاوت است.در این رویکرد تلاش برای تصحیح نا اریبی در شاخص‌های rوg اندازه‌های اثر قبل از به دست آوردن میانگین اندازه‌های اثر صورت نمی‌گیرد یا قبل از اینکه کاربرد متغیرهای تعدیلی بر روی این شاخص‌ها انجام گیرد.هرچند این رویکرد از نظر تلاش برای تصحیح شاخص‌های اندازه اثر برای منابع بالقوه خطا دقیق‌تر است،قبل از ترکیب اندازه‌های اثر از طریق فرا تحلیل بر روی پژوهش‌ها تصحیح‌های مزبور صورت می‌گیرد.

[1]- Viswesvaran and Sanches

[2]- Hedges & Verea

[3]- Effect Size

[4]- Signification leve

[5]- Cohen

[6]- Hunter & Schmidt

[7]- Hedges & Olkin

[8]- Rosental & Rubin

[9]- Hunter & schmidt and Jackson

اعتبار و پایایی

الف:اعتبار4

1.اعتبار درونی

اولین مسئله برای ارزشیابی روایی درونی فرا تحلیل، مربوط به بحث روش شناختی مطالعات یا پژوهش‌های مستقل اولیه است که در فرا تحلیل مورد استفاده قرار گرفته‌اند.یعنی اگر پژوهش‌هایی که در فرا تحلیل استفاده شده است مشکلات روش شناختی داشته باشند،اعتبار فرا تحلیل زیر سئوال می‌رود.

نکته دیگر برای ارزشیابی روایی درونی،توجه به این نکته است که فرا تحلیل باید مطالعات کافی را در بر داشته باشد تا برای آزمون خود قدرتمند باشد.تعداد دقیق پژوهش‌های مورد استفاده برای فرا تحلیل بستگی به تجزیه و تحلیل‌های مورد نظر خواهد داشت.

نکته دیگر مربوط به تجزیه و تحلیل متغیرهای تعدیل کننده است.و موضوع دیگر اینکه،امروزه همه فرا تحلیل‌ها برای اطمینان از درستی نتایج حداقل دو نویسنده دارند.

2- اعتبار بیرونی

بی شک مهمترین عامل تاثیرگذار در اعتبار بیرونی یک فرا تحلیل،شاخص مطالعاتی است.شاخص فرا تحلیل باید شامل تمامی مطالعاتی که به نسبت سهم گرفته‌اند باشد.که در این خصوص باید موارد زیر را به دقت مورد بررسی و پرسش قرار داد:

1-آیا مبانی نظری ارائه شده توسط نویسندگان قوی است؟

2- آیا پژوهشگران یک جستجوی صحیح و خوب انجام داده اند؟

3- ملاک انتخاب مقالات یا پژوهش‌های مستقل برای فرا تحلیل چه بوده است؟(عابدی و همکاران،138:1385)

پایایی (5)

در مطالعات فرا تحلیلی معمولا دو سئوال اساسی در خصوص پایایی وجود دارد:

1-در فرا تحلیل تا چه اندازه یک فرا تحلیلگر مستقل و بدون قضاوت ارزشی و پیش داوری، مطالعات و پژوهش‌های مستقل را ارزشیابی می‌کند؟

2- در یک پژوهش فرا تحلیلی مطالعات و پژوهش‌های گرد آوری شده چه میزان از جامعیت یا تمامیت کافی برخوردار است؟یا آثار گردآوری شده تا چه حد جامع و بسنده به نظر می‌رسند؟

در نهایت می‌توان گفت که فرایند کد گذاری ویژگی‌ها و صفات مربوط به مطالعات پژوهشی در فرا تحلیل نیز که از سوی استاک[1] و همکارانش مورد توجه قرار گرفته است نیز بر میزان پایایی روش فرا تحلیل موثر است.

[1]- Stock

نقد

مزایا:

چنان که قبلا نیز اشاره گردید،فرا تحلیل به سبب غلبه بر ابهام موجود در یافته‌های علوم اجتماعی،علوم رفتاری و پزشکی از طریق ارائه روشی برای ترکیب نتایج پژوهشی، جایگاه عمده‌ای در پژوهش علمی معاصر اشغال کرده است و دارای مزایای متعددی در مقایسه با سایر روشها می‌باشد که در زیر به برخی از آن‌ها اشاره می‌گردد:

1-محققی که فرا تحلیل انجام می‌دهد باید مهمترین تحقیقات انجام شده در یک زمینه را جمع‌آوری کرده و بر آن موضوع تسلط یابد، بنابراین با جمع‌آوری این تحقیقات نه تنها از پیش داوری فراتحلیل گر کاسته می‌شود، بلکه محقق با ذهنی بازتر و منتقدانه‌تر به تحقیقات می‌نگرد.

2- با طبقه‌بندی و کدگذاری تحقیقات در زمینه‌ای خاص قضاوت محقق بسیار جامع‌تر است.

3- فراتحلیل با تحلیل مجدد پژوهش‌ها نقاط ضعف و قوت آن‌ها را شناسایی کرده و بر تحقیقات قوی‌تر تکیه خواهد کرد.

4- فرا تحلیل به عنوان یک منبع مهم پژوهشی در 30 سال گذشته در ایجاد یک رویکرد و نیز طرح و برنامه‌ریزی پژوهشهای جدید،به‌ ویژه بر پایه شواهدی که مبتنی بر علم پزشکی بوده نقش مهم و اساسی ایفا کرده است(هومن،26:1387).

5- فرا تحلیل،پژوهشگر را از اتکا به نتایج یک مطالعه انفرادی و یا اتکا به بازنگریهای غیر کمی سنتی و روایتی مصون می‌دارد و فرصتی ارزنده برای او فراهم می‌آورد تا بتواند تشابهات و تفاوتهای روش شناختی را در نتایج چندین مطالعه درک کند و با یک نگرش تراکمی،تصویری کلی از یک فعالیت پژوهشی به دست دهد(همان).

6- چنان که لایت و پیلمر(1984)[1] و گرین وهال[2](1984) بیان کرده‌اند، رویکرد فرا تحلیل به‌ دلیل به دست دادن نتیجه گیریهای مطمئن‌تر و عینی‌تر،در برجسته کردن و نیز تعدیل شکافها و تنگناهای موجود در پیشینه پژوهشی موضوع مورد مطالعه موثر و مفید است و بینش لازم را درباره رویکردهای جدید برای پژوهش در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهد.

7- مسلماً نتایج فراتحلیل بسیار قوی‌تر از تحقیقات پراکنده است.

8- اجرای فرا تحلیل،فرایندی مناسب در جهت افزایش میزان دقت پژوهش است و ارتباط نزدیک پژوهشگر با داده‌ها را فراهم می‌آورد.

محدودیت‌ها:

هرچند فرا تحلیل با توجه به مزایایی که به آن‌ها اشاره شد به‌ ویژه از لحاظ منطق و کاربرد بالقوه آن به عنوان یک تحلیل ((نیوتنی)) توصیف شده است،اما این روش کامل نیست و مانند هر تکنیک دیگر آماری دارای محدودیتهای خاصی است.بنابراین،فرا تحلیل نیز زمانی که محدودیتهای آن نادیده گرفته شود مانند هر تکنیک دیگر دارای پتانسیل خطا است.البته بیشتر انتقادهایی که از فرا تحلیل به عمل آمده تقریبا به گونه ثابت ناشی از روش‌های اجرای آن است و نه عیب و نقصی که در آن روش وجود دارد.با این وجود برخی از مشکلات و محدودیت‌های این روش را می‌توان در موارد زیر خلاصه نمود:

1-سوگیری در نمونه‌های انتخاب شده: این مشکل اساساً به انتشار یافتن برخی تحقیقات و انتشار نیافتن برخی دیگرمربوط می‌شود، بدین ترتیب که پژوهش‌هایی که نویسنده آن‌ها از شهرت بالایی برخوردار هستند انتشار می‌یابند و آن‌هایی که نویسنده آن‌ها از شهرت چندانی برخوردار نیست انتشار نمی‌یابد. بنابراین در فراتحلیل ممکن است این سوگیری در نمونه گیری رخ دهد.

2- تفاوت روش‌ها: در پژوهش‌های متفاوت بالطبع روش‌های متفاوتی به کار می‌رود، بنابراین تلفیق و مقایسه آن‌ها گاهاً بسیار دشوار است. گلاس این را مسئله سیب و پرتقال می‌نامد. وی استدلال می‌کند که اگر چه سیب وپرتقال هر دو میوه هستند، اما هر یک خواص خاص خود را دارند.

3- تحقیقات انجام شده ممکن است از روش‌های آزمایشی و کنترل شده استفاده کرده باشند، اما خود فراتحلیل عملاً یک روش آزمایشی نیست.

4- روش‌های آماری در فراتحلیل گاهاً بسیار پیچیده و تحلیل تحقیقات متنوع اغلب وقت گیر است.

5- یکی دیگر از دشواریهای فرا تحلیل آن است که محقق تنها می‌تواند مطالعاتی را که انتشار یافته است تحلیل کند.این در حالی است که پژوهشگر فرا تحلیل نباید فقط به بررسی پژوهشهای منتشر شده اکتفا کند،بلکه لازم است پژوهشهای انتشار نیافته را نیز در نمونه خود بگنجد. روزنتال و دیماتئو[3](2001) این مسئله را که پژوهش‌های با نتایج معنادار به راحتی چاپ می‌شود،در حالی که پژوهشهای با نتایج غیر معنادار به پرونده‌های بایگانی سپرده می‌شود،تحت عنوان ((مسئله کشوهای پرونده)) نام برده و آن را یک تبعیض جدی بین نتایج معنادار و غیر معنادار از نظر آماری می‌دانند.

6- در فرا تحلیل برخی اوقات دو یا چند مطالعه از نظر تیم پژوهش و افراد آزمودنی مشترک هستند و این مطلب استقلال داده‌ها را به خطر می‌اندازد(هومن،41:1387).

[1]- Light & pillemer

[2]- Green & Hall

[3]-

سابقه

هر چند روش فراتحلیل را اولین بار جین گلاس[1] رئیس انجمن تحقیقات آموزشی آمریکا در سال 1976 در مقاله اثر گذار خود با عنوان "تحلیل اولیه،ثانویه و فرا تحلیل پژوهش" وبه‌ منظور ارائه یک فلسفه پژوهشی و نه یک تکنیک آماری به کار برد(گلاس،1976).اما اندیشه‌های زیربنایی فرا تحلیل به پیش از گلاس و کارهایی باز می‌گردد که چند دهه قبل توسط دانشمندان دیگر انجام شده بود.به‌ طوریکه نخستین فرا تحلیل در 1904 توسط کارل پیرسون[2] انجام گرفت که برای نخستین بار نتایج همبستگی بین واکسیناسیون علیه تب روده و میزان مرگ و میر ناشی از آن را در پنج مطالعه مستقل مورد بررسی قرار داد.پس از آن به سرعت رویکردهای مختلف برای فرا تحلیل پایه گذاری شد.

روزنتال که روش شناس مشهوری بود رویکرد ویژه خود در فرا تحلیل را بوجود آورد که هنوز هم یکی از قویترین رویکردهای فرا تحلیل می‌باشد.پس از آن هانتر و اشمیت[3] در روان شناسی صنعتی با رویکردی به کلی متفاوت که تعمیم اعتبار نام دارد رویکرد ویژه خود در فرا تحلیل را پایه گذاری نمودند.بیان ریاضی قوی‌تر در آثار هدجس و اولکین[4] به چشم می‌خورد که رویکرد مشهور سومی را بوجود آورده‌اند.(قاضی طباطبایی و ودادهیر،36:1389).اگر چه رویکردهای فرا تحلیل متعدد می‌باشند ولی هنوز مشخص نشده است که کدامیک از این رویکردها بر دیگری برتری دارد.

در نهایت از اواخر دهه 70 استفاده از روش بررسی کمی به گونه فزاینده‌ای گسترش یافته و آنچه گلاس در سال 1976 با عنوان فرا تحلیل ابداع کرد در واقع حاصل تلاش پژوهشگران و روش شناسان علوم اجتماعی و علوم رفتاری برای غلبه بر بحران روش شناسی و ارائه یک رویکرد جدید در بازنگری پیشینه پژوهشی موضوعات مورد مطالعه بوده است.

همچنین سیر تاریخی فرا تحلیل نشان می‌دهد که این رویکرد از زمان شروعش در سه دهه گذشته یا بیشتر، در بسیاری از حوزه‌های علم از جمله علوم بهداشتی و پزشکی،روان شناسی،روان شناسی اجتماعی،جامعه شناسی،برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای به کار گرفته می‌شود.از این رو،فرا تحلیل با توجه به امتیازاتی که نسبت به‌ روش‌های سنتی بازنگری در پیشینه و آثار موجود دارد و همین طور با توجه به ماهیت و ویژگی‌های خاصی که از آن‌ها برخوردار است،به‌ ویژه به‌ دلیل تاکیدش بر مشاهده عینی و صراحتش در بازنگری و ارزیابی انتقادی،به عنوان معیاری مهم برای تلخیص پیکره دانش و پیشینه موجود،در بسیاری از حوزه‌ها پذیرفته شده است.به‌ طوریکه در سال 2002 با جستجوی عنوان فرا تحلیل در سایت‌های یاهو و گوگل رقمی بیش از ده هزار به دست آمد.

[1] -Gene Glass

[2] -Karl Pearson

[3]-Hunter & Schmidt

[4]-Hedges & Olkin

این روش اولین بار توسط ==== پیشنهاد شده و برای ==== بکار گرفته شد.


↑ [1] Behind
↑ [2] In back of
↑ [3] Analysis
↑ [4] validity
↑ [5] Reliability
روش پژوهش