موردی برای نمایش وجود ندارد.
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

نمایه سازی1، تحلیل محتوای یک سند و تعیین مشخصات آن به‌ منظور ساماندهی اطلاعات و سهولت بازیابی است. نمایه‌‌سازی شامل نمایه‌‌سازی توصیفی و موضوعی می‌شود. در این جا چارچوب نمایه‌‌سازی موضوعی تشریح شده است.

ماهیت نمایه سازی

انواع نمایه ها

نمایه به دو دسته کلی نمایه توصیفی و نمایه موضوعی تقسیم‌بندی می‌شود:

  • نمایه توصیفی 2 پرداختن به ویژگیهای اطلاعاتی غیرموضوعی یک سند که معمولاً به اطلاعات کتابشناختی موسوم می‌باشند را «نمایه توصیفی» می‌گویند.
  • نمایه موضوعی 3 ساخت و پرداخت زمینه‌های اطلاعاتی سند که بار موضوعی دارد و دسترسی بر اسناد را از طریق موضوع امکان‌پذیر می‌سازد «نمایه موضوعی» خوانده می‌شود.

زبان نمایه سازی

زبان نمایه‌‌سازی در نظام‌های اطلاع‌رسانی به زبان ساختگی و قراردادی اطلاق می‌شود که برای مقاصد نمایه‌‌سازی به‌ ویژه قابلیت بازیابی اطلاعات و اسناد به کار گرفته می‌شود. به‌ طور کلی زبان نمایه سازی، استانداردی را مهیا می‌کند که هم نمایه ساز و هم جستجوگر می‌توانند از آن استفاده کنند. از طریق زبان نمایه سازی، نمایه ساز و جستجوگر می‌توانند مفاهیم را به یک صورت به کار برند.

زبان‌های نمایه‌‌سازی به سه دسته تقسیم می‌شوند:

  1. زبان طبیعی4:نوعی نمایه‌‌سازی است که از زبان مدارک استفاده می‌شود. در این روش هر اصطلاح یا واژه‌ای که در سند آمده است، می‌تواند برای نمایه در نظر گرفته شود. خصوصیت بارز نمایه‌‌سازی به زبان طبیعی، فقدان یک واژگان کنترل شده است. این خصوصیت باعث تنوع زبان طبیعی در نمایه‌‌سازی شده است.
  2. زبان آزاد5: نمایه‌‌سازی به زبان آزاد عبارت است از نمایه‌‌سازی که در آن هر واژه‌ای که بتواند موضوع سند را خوب توصیف کند به عنوان اصطلاح نمایه برگزیده می‌شود. خواه به وسیله پدیدآورنده سند به کار رفته باشد و یا به کار نرفته باشد. در این روش محدودیتی برای واژه‌هایی که می‌تواند در فرایند نمایه‌‌سازی به کار رود، وجود ندارد.
  3. زبان کنترل شده (مقید) Controlled Language: در نمایه‌‌سازی به زبان کنترل شده، اصطلاحاتی که از قبل طراحی شده‌اند به سند اختصاص داده می‌شود.

نمایه‌‌سازی آزاد و طبیعی بر اساس اصطلاح نامه نیست و نمایه ساز پس از مطالعه دقیق یک متن و تجزیه و تحلیل آن، موضوع استخراج شده را با اصطلاحاتی توصیف و یا به قول نمایه سازان ترجمه می‌کند. در نمایه‌‌سازی آزاد، نمایه ساز تنها حق انتخاب واژه‌ها و اصطلاحاتی را دارد که در متن سند موجود باشد و بازیابی اطلاعات نیز در این روش‌ها طبعا به صورت لفظی است نه موضوعی. اما در نمایه‌‌سازی مبتنی بر اصطلاح نامه، اطلاعات بر اساس نظمی خاص و با استفاده از واژگان کنترل شده (از جمله مراعات اعم و اخص و استفاده از اصطلاح مرجح) تنظیم می‌شود و در هنگام بازیابی اطلاعات نیز چنین لحاظ‌هایی در نظر گرفته می‌شود تا به اطلاعات مطلوب و دلخواه دسترسی پیدا شود.

تمایز بین نمایه سازی، چکیده نویسی و فهرست نویسی

نمایه سازی، چکیده نویسی و فهرست نویسی روش‌های ساماندهی و بازیابی اطلاعات هستند. چکیده نویسی6 شامل یک رشته عملیات زنجیره‌ای است که طی آن ساختارهای صورت و معنای مدارک تحلیل و سپس با حفظ عمق معنا به صورتی کوتاه تبیین می‌شود. فهرست نویسی 7 به مجموعه مراحلی گفته می‌شود که طبق روش خاصی مشخصات کتاب‌ها را جهت تهیه فهرست و استفاده چه به صورت کتابی و چه در برگه دان ثبت می‌کند.

در بیان وجوه اشتراک نمایه‌‌سازی با چکیده نویسی و فهرست نویسی باید گفت انتخاب جوهره متن، فصل مشترک چکیده نویسی و نمایه‌‌سازی بوده و تحلیل محتوا وجه اشتراک نمایه‌‌سازی با فهرست نویسی می‌باشد.

  • تفاوت نمایه‌‌سازی و فهرست نویسی: تحلیل محتوا وجه اشتراک نمایه‌‌سازی و فهرست نویسی است با این تفاوت که در فهرست نویسی تنها موضوع اصلی مدرک مدنظر است، اما در نمایه‌‌سازی تحلیل محتوا عمیق‌تر از فهرست نویسی انجام می‌شود و موضوعات فرعی مدرک نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.
  • تفاوت نمایه‌‌سازی و چکیده نویسی:
    1. در چکیده نویسی جوهره متن باید به صورتی مختصر و واضح عبارت‌بندی شود در صورتی که در نمایه‌‌سازی قابلیت پیش‌بینی جوهره متن اساس کار است.
    2. در چکیده نویسی چندگانگی میان زبان طبیعی نقش حساسی ندارد و تمامی بیان‌های یک مفهوم به شرطی که برای همگان قابل درک باشد، پذیرفته است.
    3. در چکیده، بیان‌های تفسیری نه تنها مانعی برای خواننده چکیده به‌ حساب نمی‌آید بلکه در بعضی موارد اگر بیان تفسیری از وضوح بیشتری برخوردار باشد نسبت به بیان لغوی ارجحیت دارند در صورتی که در نمایه‌‌سازی بیان‌های تفسیری برای جستجوگر مانع به‌ حساب می‌آیند، زیرا قابلیت پیش‌بینی را کاهش می‌دهند.
    4. مجموعه‌ای از اصطلاحات نمایه‌ای را به آن نحو که در نمایه به کار می‌بریم در چکیده نمی‌توان به کار برد. مثلاً مجموعه توصیفگرهای «آب»، «هوا»، «خنک کنندگی» و «تصفیه» که به نحوی خاص ظاهر می‌شوند را نمی‌توان در چکیده به کار برد ولی نحوه واژه‌بندی این توصیفگرها در چکیده به صورتی است که می‌توان مفاهیم موردنظر را درک کرد.
    5. ابهام زبان نیز در چکیده نویسی مانعی به‌ حساب نمی‌آید زیرا علاوه بر دسترسی به محتوای متن خواننده با زمینه موضوع نیز از قبل آشناست. در کل می‌توان گفت چندگانگی و ابهام بیان زبان طبیعی مانعی برای استفاده از چکیده به‌ حساب نمی‌آید و این درست برعکس حالتی است که در نمایه‌ها صادق است.

مراحل نمایه‌‌سازی موضوعی

مراحل اصلی نمایه‌‌سازی عبارتند از: تحلیل محتوای سند و تخصیص اصطلاحات.

در حین نمایه‌‌سازی ممکن است مضامینی پیدا شوند که اصطلاح مناسبی برای آن‌ها تعریف نشده باشد که در این موارد می‌توان اصطلاح جدیدی پیشنهاد داد.

تحلیل محتوای سند

تحلیل محتوای سند که تحلیل مفهومی نیز نامیده می‌شود، بررسی و تشخیص موضوع سند است. در این مرحله به چنین سؤال‌هایی پاسخ داده می‌شود:

  1. سند درباره چه چیزی است؟
  2. چرا این سند به مجموعه اضافه شده است؟
  3. مخاطبان به چه جنبه‌هایی از سند علاقمندند؟

برای شناسایی مضامین اصلی از روش‌های زیر می‌توان استفاده کرد:

  1. فهرست مطالب، مقدمه، کلید واژه‌ها، دستاوردها و نتیجه گیری، نمایه تفصیلی. اگر سند مرتبط به یک پژوهش است، دستاوردها و قسمت نتیجه گیری دربردارنده مضامین اصلی است.
  2. نکات اصلی مورد نظر پدیدآورندگان؛ در نمایه سازی، باید پیام صریح نویسنده (اعم از پیام اصلی و پیام تبعی ) نمایه شود و از پیام‌های ضمنی و ظنی پرهیز شود. واژه‌هایی که معادل آن در زبان‌های دیگربه صورت زیر نویس و یا واژه نامه انتهای سند ذکر شده حاوی مضامین اصلی مورد نظر پدید آورندگان است.
  3. شناسایی مخاطبان سند؛ شناسایی مخاطبان به تشخیص مضامین اصلی کمک می‌کند، زیرا نمایه‌‌سازی برای سهولت بازیابی برای نمایه سازان طراحی شده است.
  4. در مورد اشخاص: زندگی شخصی، زندگی سیاسی، زندگی اجتماعی، زندگی فرهنگی، زندگی علمی، آثار و تالیفات، اساتید و شاگردان، دین و مذهب، آراء و عقاید و طرح نظرها، ملیت، سفرها، مدفن و...
  5. بررسی تطبیقی با اسناد مشابه: اگر اسناد مشابه قبلا نمایه‌‌سازی شده باشند اصطلاحات تخصیص یافته با آن‌ها گویای مضامین مرتبط با سند مورد نظر است.

در تشخیص مضامین، به این نکات باید توجه داشت:

  1. یک سند ممکن است شامل اطلاعات متعدد و متنوعی باشد که در نمایه‌‌سازی باید مضامین اصلی سند شناسایی شود.
  2. باید به مفاهیم توجه کرد نه واژه‌هایی که پدید آورنده مدرک به وسیله آن‌ها این مفاهیم را ارائه کرده است. زیرا پدید آورنده ممکن است زبانی مبهم، تخصصی، عامیانه، سنگین و یا غیر قابل قبول به کار برده باشد .
  3. هدف نمایه سازی، نمایش مطالب مفید و مهم متن است که دارای ارزش اطلاعاتی برای کاربر باشد.

تخصیص اصطلاح ها

پس از تشخیص مضمون سند مضامین اصلی باید اصطلاحات نزدیک به مضامین را از اصطلاح نامه انتخاب نمود. به این کار ترجمه نیز گفته می‌شود؛ ترجمه، مستلزم تبدیل مضامین یک سند به مجموعه‌ای از اصطلاحات نمایه‌ای است. اصطلاحات نمایه‌ای، اصطلاح اختصاص یافته به یک سند در فرایند نمایه‌‌سازی است که کلید واژه و برچسب نیز نامیده می‌شود.

معمولا تخصیص بین 5 تا 10 اصطلاح برای هر سند مناسب است.

در تخصیص اصطلاح‌ها مضامین، به این نکات باید توجه داشت:

  1. تا حد امکان باید در یک سلسله‌مراتب، فقط یکی از اصطلاح‌ها انتخاب شود اما اگر در جایی هم از اصطلاح اخص و هم از اصطلاح اعم بحث مفیدی شده باشد، در آن جا علاوه بر اخص، اصطلاح اعم نیز اخذ گردد .
  2. اگر محتوا مربوط به موارد اندکی از مصادیق یا اجزای یک اصطلاح فرادست است، باید از اصطلاحات فرودست استفاده شود. هنگامی از یک اصطلاح فرادست استفاده می‌شود که محتوا حاوی مباحث کلی یا کلان بوده و یا اکثر مصادیق یا اجزاء را پوشش دهد.
  3. کلید واژه‌های انتخابی برای موضوع نمایه شده، باید خاص‌ترین اصطلاح باشد.
  4. در مواردى که ازاصطلاح « اعم » بحث نشده و تنها درباره اخص هاى آن بحث شده باشد ولى برخى از اخص‌ها به گونه اى هستند که در اصطلاح نامه وجود ندارد و پیشنهاد آن‌ها نیز مقدور نیست، دراین جا از واژه اعم استفاده شود.
  5. در صورتی از روش ترکیب چند اصطلاح باید استفاده نمود که همان مورد و یا نظایر آن به صورت مرکب در اصطلاح نامه موجود نباشد و الا اگر موجود باشد باید از واژه مرکب استفاده کند. مثلا اگر در اصطلاح نامه علم کلام اصطلاح مرکب «عقاید شیعه» وجود داشته باشد و در جایی بحث از عقاید اشاعره بشود باید همین شیوه عمل شود، یعنی اصطلاح «عقاید اشاعره» را بکاربرد، اگرچه در اصطلاح نامه نباشد. از روش ترکیب بین اصطلاحات (یعنی: عقاید + اشاعره ) خود داری کند .
  6. اصطلاحاتی که متکفل مباحث فلسفه یک علم هستند، مانند: اهداف، مقاصد، غایات، مبادی تصوری، مبادی تصدیقی، تاریخچه، تعریف، روابط و ... باید به صورت مرکب آورده شود. مانند: اهداف فقه، مبانی کلام جدید، تاریخچه تفسیر، رابطه فقه و اصول فقه (اگر چه هر یک از آن‌ها به تنهایی در بین کلید واژه‌ها موجود باشد ). اما در جایی که بحث از مباحث درونی یک علم باشد، به صورت ترکیب بین اصطلاحات آورده شود، نه مرکب. مانند: اهداف + جهاد. تاریخچه + خمس. اقسام + استصحاب .

نمایه‌‌سازی در سامانه هم افزا

تعیین کلید واژه مناسب برای هر سند در هنگام افزودن سند و یا از طریق ابزار تنظیمات (برای سند‌های ایجاد شده) انجام می‌شود. در کادر انتخاب کلیدواژه می‌توان کلیدواژه مورد نظر را تایپ نمود که به صورت خودکار کلیدواژه‌های مشابه نمایش داده می‌شوند؛ همچنین می‌توان بر روی آیکن انتخاب کلیدواژه کلیک نمود تا پنجره انتخاب کلیدواژه باز شود، در این پنجره امکانات مناسبی برای مرور اصطلاح نامه‌ها و انتخاب کلیدواژها طراحی شده است.

فرایند نمایه‌‌سازی در سامانه هم‌افزا به این ترتیب است:

  1. نمایه ساز، متن مورد نظر را مطالعه و با استفاده از کلیدواژه‌های درج شده در اصطلاح نامه‌های موجود نمایه زنی می‌کند .
  2. کنترل کننده اولیه، تمامی متن نمایه شده را بررسی و نظر خود را تحت یکی از عناوین چهار گانه زیر به مدیر گروه پروژه گزارش می‌کند: تایید، اصلاح، اضافه، حذف. کنترل کننده تنها نظر خود را بیان کرده و تغییر و اصلاحی انجام نمی‌دهد .
  3. اگر کنترل کننده اولیه نظر نمایه ساز را تایید نکند، کنترل کننده نهایی یکی از دو نظر (نمایه ساز و کنترل کننده ابتدایی ) را انتخاب کرده و اگر نظر دیگری داشته باشد، نظر خود را اعمال می‌کند.


↑ [1] Indexing
↑ [2] Descriptive Index
↑ [3] Subject Index
↑ [4] National Language
↑ [5] Free Language
↑ [6] Abstracting
↑ [7] Cataloging
چارچوب