فهرست
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

کاربردها

با استفاده از روش دیمتل، شدت روابط بین مفاهیم (و متغیرها) آشکار می‌شود. خروجی این روش، یک گراف جهت دار است که هر یک از متغیرهای آن (گره‌های آن) بر اساس شدت تاثیرگذاری و تاثیر‌پذیری در موقعیت مناسب درون یک دستگاه مختصات دکارتی قرار می‌گیرند. این روش به صورت فردی یا جمعی قابل استفاده است.

روش‌های مرتبط

قبل از استفاده از روش دیمتل، متغیرها باید تعریف شده باشند. برای شناسایی متغیرها از این روش‌ها می‌توان استفاده کرد

  • داده بنیاد
  • تحلیل عاملی
  • طوفان مغزی
  • گروه اسمی

از خروجی روش دیمتل، به عنوان ورودی این روش‌ها استفاده می‌شود:

  • پویایی‌های سامانه
  • الگوسازی معادله ساختاری
  • فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی، فرایند تحلیل شبکه ای

روش‌های مشابه با روش دیمتل (برای شناسایی روابط بین مفاهیم) عبارتند از:

نمونه‌های کاربرد

فعالیت ها

پیش نیاز روش دیمتل، تعریف متغیرهایی است که می‌خواهیم روابط بین آن‌ها را شناسایی کنیم. پس از مشخص شدن متغیرها، این گام‌ها طی می‌شوند: تشکیل ماتریس ارتباط، نرمال کردن ماتریس ارتباط، محاسبه ماتریس تاثیر مستقیم و غیر مستقیم کامل، تعیین ارزش آستانه و رسم گراف

در ادامه گام‌های این روش با یک مثال فرضی توضیح داده شده است.

گام اول: تشکیل ماتریس ارتباط

در گام نخست از هر پاسخ دهنده خواسته می‌شود که اثر مستقیمی که به نظر وی عنصر i بر عنصر j دارد را مشخص کند. میزان اثرگذاری با استفاده از اعداد صحیح بین 0 تا 4 تعیین می‌شود:

  • عدد صفر نشان می‌دهد که عنصر i بر عنصر j تاثیری ندارد
  • عدد 1 نشان دهنده تاثیر کم؛
  • عدد 2 نشان دهنده تاثیر متوسط؛
  • عدد 3 نشان دهنده تاثیر زیاد؛
  • عدد 4 نشان دهنده تاثیر خیلی زیاد عنصر i بر عنصر j است.

بدین ترتیب، برای هر پاسخ دهنده، یک ماتریس ارتباط تشکیل می‌شود. در صورت استفاده از نظرات چند نفر، برای هر پاسخ دهنده یک ماتریس ارتباط شکل می‌گیرد و سپس میانگین این ماتریس‌ها مبنای ادامه روش خواهد بود.

مثال: در جدول 1 ارتباط بین متغیرهای «الف، ب، ج، د» بر اساس پاسخ‌های یک نفر نمایش داده شده است. اگر از نظرات ده نفر برای شناسایی روابط بین این متغیرها استفاده شود، ماتریس ارتباط جمعی بر اساس میانگین ماتریس‌های ارتباط فردی به دست آمده و چیزی مانند جدول 2 خواهد بود.

جدول 1 : ماتریس ارتباط بر اساس پاسخ یک نفر

الف ب ج د
الف 0 3 0 3
ب 1 0 3 2
ج 0 4 0 2
د 3 3 3 0

جدول 2 : ماتریس ارتباط جمعی

الف ب ج د مجموع
الف 0 2 1.67 2.33 6
ب 1.67 0 2.67 2.67 7
ج 0.67 2.33 0 1 4
د 2.67 2.67 2.67 0 8
مجموع 5 7 7 6

گام دوم: نرمال کردن ماتریس ارتباط؛ محاسبه ماتریس تاثیر اولیه

با نرمال کردن ماتریس ارتباط، ماتریس تاثیر اولیه به دست می‌آید. برای این کار، جمع هر یک از سطرها و ستون‌های ماتریس ارتباط محاسبه شده و درایه‌های ماتریس ارتباط بر بزرگترین عدد تقسیم می‌شود؛ به این ترتیب شدت نسبی روابط بین متغیرها محاسبه به دست می‌آید.

درایه‌های روی قطر اصلی ماتریس تاثیر اولیه همگی برابر با صفر هستند. این ماتریس، اثرات اولیه یک متغیر (اثرگذاری و اثر پذیری) را نشان می‌دهد.

مثال: در جدول 3 ماتریس اثر اولیه ارائه شده است.

جدول 3 : ماتریس تاثیر اولیه

الف ب ج د
الف 0 0.25 0.208 0.292
ب 0.208 0 0.333 0.333
ج 0.083 0.292 0 0.125
د 0.333 0.333 0.333 0

گام سوم: محاسبه ماتریس تاثیر کامل؛ تاثیر مستقیم و غیر مستقیم

اگر توان ماتریس اثر اولیه (D) افزایش یابد (برای مثال D2 ,D3 ,…, D)، اثرات مستقیم کاهش می‌یابد و راه‌حل‌های هم‌گرا به ماتریس معکوس را تضمین می‌کند. بنابراین، می‌توانیم یک مجموعه نامتناهی از اثرات مستقیم و غیر مستقیم ایجاد کنیم. به‌ عبارت دیگر آثار غیر مستقیم متغیرها در طول زنجیره دیاگراف اولیه به صورت پیوسته کاهش می‌یابد، لذا این اثرها به ماتریس معکوس همگرا می‌شوند.

ماتریس تاثیر کامل که T نامیده می‌شود، بر اساس رابطه زیر به دست می‌آید:

(m میل می‌کند به سمت بینهایت) 1-(T=D+D2+D3+…+Dm= D(I-D

مثال: در جدول 4 ماتریس اثر کامل ارائه شده است.

جدول 4 : ماتریس تاثیر کامل

الف ب ج د
الف 0.588 0.981 0.961 0.910
ب 0.816 0.866 1.126 0.001
ج 0.491 0.777 0.560 0.597
د 0.965 1.208 1.216 0.836

گام چهارم: رسم گراف

در گراف دیمتل، علاوه بر روابط بین متغیرها، مختصات موقعیت مکانی هر متغیر که بیانگر میزان تاثیر‌گذاری و تاثیر‌پذیری آن است نیز محاسبه می‌شود. برای محاسبه مختصات هر متغیر، ابتدا جمع سطری و ستونی درایه‌های ماتریس تاثیر کامل محاسبه می‌شود:

  • r: جمع سطری درایه‌ها؛ این عدد نشان دهنده مجموع اثرات مستقیم و غیر مستقیم متغیر i بر روی سایر متغیرها است، به‌ عبارت دیگر نشان دهنده میزان تاثیرگذاری این متغیر بر سایر متغیر‌ها است.
  • d: جمع ستونی درایه‌ها؛ این عدد نشان دهنده مجموع اثرات مستقیم و غیر مستقیمی است که متغیر j از دیگر متغیرها می‌پذیرد، به‌ عبارت دیگر نشان دهنده شدت تاثیرپذیری این متغیر از سایر عناصر متغیرها است.

سپس دستگاه مختصات با بردار عمودی و بردار افقی I+J ایجاد شده و هر متغیر در موقعیت خود (ri-di و ri+di ) قرار می‌گیرد.

  • ri+di: بردار برتری؛ که بردار افقی بوده و مقدار آن برای هر متغیر بیانگر میزان تاثیرگذاری و تاثیر‌پذیری آن است. هرچه مقدار ri+di متغیری بیشتر باشد، آن متغیر تعامل بیشتری با سایر متغیرها داشته و وزن (اهمیت) آن بیشتر است.
  • ri-di: بردار ارتباط؛ که بردار عمودی بوده و مقدار آن برای هر متغیر بیانگر تاثیرگذاری بر سایر متغیرها است. اگر ri-di مثبت باشد، بیانگر این است که این متغیر بر سایر متغیرها اثر می‌گذارد و اگر منفی باشد، از سایر متغیرها اثر می‌پذیرد.

مثال: مقادیر جمع سطری و ستونی درایه‌های ماتریس تاثیر کامل درجدول 5 نمایش داده است. مقادیر بردارهای برتری و ارتباط در جدول 6 ارائه شده است.

جدول 5 : جمع سطری و ستونی درایه‌های ماتریس تاثیر کامل

الف ب ج د r
الف 0.588 0.981 0.961 0.910 3.439
ب 0.816 0.866 1.126 0.001 3.808
ج 0.491 0.777 0.560 0.597 2.425
د 0.965 1.208 1.216 0.836 4.224
d 2.86 3.831 3.86 3.34

جدول 6 : مقادیر بردارهای برتری و ارتباط

ri+di ri-di
الف 6.299 0.580
ب 7.639 0.023-
ج 6.288 1.437-
د 7.568 0.880

برای حذف روابط ضعیف، ارزش آستانه محاسبه شده و روابطی که مقادیر آن‌ها در ماتریس تاثیر کامل بزرگتر از مقدار آستانه باشد در نمودار نمایش داده می‌شوند. برای محاسبه مقدار آستانه به عنوان مثال می‌توان از میانگین مقادیر ماتریس تاثیر کامل استفاده نمود. بعد از آنکه شدت آستانه تعیین شد، تمامی مقادیر ماتریس تاثیر کامل که کوچکتر از آستانه باشد صفر در نظر گرفته می‌شود؛ به‌ عبارت دیگر آن رابطه در نظر گرفته نمی‌شود.

مثال: مقدار حد آستانه توسط مدیر، برابر با 0.9 تعیین شده است. در تصویر زیر، گراف ارتباط بین متغیرها در دستگاه مختصات نمایش داده شده است؛ روابطی که مقدار آن‌ها (در ماتریس تاثیر کامل) کمتر از مقدار آستانه است (مانند تاثیر ج بر الف، ب، ج و د) حذف شده‌اند.

معیارهای کیفیت

در حین انجام پژوهش و پس از آن، باید کیفیت فرایند و نتایج (که شامل روایی 1 و پایایی2 نیز می‌شود) بررسی شوند.

ابزارها

با توجه به تعدد تصمیم‌گیری‌ها و تعدد افراد (در صورت استفاده گروهی از این روش) استفاده از نرم‌افزارهای رایانه‌ای، سرعت اجرای روش را افزایش می‌دهد. بهترین حالت استفاده استفاده گروهی و با کمک رایانه است.

نرم افزارهایی مناسب برای محاسبات روش دیمتل عبارتند از:

  1. اکسل
  2. متلب

در نرم‌افزار اکسل برای محاسبه ماتریس تاثیر مستقیم و غیر مستقیم، از این توابع استفاده کنید:

  • تابع MUNIT: برای ایجاد ماتریس همانی (I)
  • تابع MINVERSE: برای یافتن معکوس ماتریس
  • تابع MMULT: برای یافتن حاصل ضرب دو ماتریس

مارحل استفاده از این توابع:

  1. در جایی که می‌خواهید نتیجه درج شود، محدوده‌ای به اندازه محدوده ماتریس اصلی انتخاب نمایید
  2. فرمول مورد نظر را در کادر فرمول وارد کنید.
  3. کلید f2 را فشار دهید.
  4. به جای اینتر، کلیدهای ctrl+shift+enter را همزمان فشار دهید.

تحلیل

انسان به‌ دلیل محدودیت‌های ذهنی قادر نیست به صورت همزمان تعداد زیادی از عناصر را بررسی نماید، این روش با تمرکز دادن افراد (گروه) به ارتباط بین دو عنصر در یک موضوع و در یک زمان بدون از دست دادن خصوصیات کلی موضوع، تلاش می‌کند بر این محدودیت فائق آید. با روش دیمتل، کاربر به سمت انتخاب متغیرهای با اهمیت موضوع مورد مطالعه سوق پیدا کرده و اثرات متقابل را با توجه به یک ارتباط زمینه‌ای خاص بررسی کند.

این روش به صورت فردی نیز قابل استفاده است ولی بیشترین بازدهی را زمانی دارد که توسط یک گروه استفاده شود. این گروه می‌تواند شامل چهار دسته از افراد باشد:

  • متخصصین با دانش مربوط به جنبه‌های مختلف موضوع
  • ذینفعان که به نحوی از خروجی‌های روش تاثیر می‌گیرند
  • مدل سازان که با کمک سایر شرکت نندگان به ساختارمند کردن موضوع می‌پردازند.
  • تسهیل گر که شرکت کنندگان را در طول فرایند هدایت می‌کند.

سابقه

ویژگی‌های پژوهشگر

اطلاعات بیشتر


↑ [1] Validity
↑ [2] Reliability
روش پژوهش