موردی برای نمایش وجود ندارد.
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

مفاهیم

علت‌های غائی، فاعلّی، مادی و صوری

ارسطو1 برای طراحی الگوی هستی، موضوعی به نام مابعدالطبیعه2 (متافیزیک) را مطرح کرد. او مابعدالطبیعه را چنین تعریف می‌کند: «علم به موجود از آن حیث که وجود دارد». بنابراین مابعدالطبیعه شامل عام‌ترین مفاهیم و گزاره‌ها است که در مورد هر چیزی می‌توان مطرح نمود. اشیائی مانند: این همانی، دوام، مکان، زمان، ماده، علیت و ...

برخی از مفاهیم اصلی که ارسطو در مابعدالطبیعه مطرح کرد عبارتند از:

  • جوهر و عرض: ارسطو میان ذات هر چیزی با صفات آن یا به‌ عبارت دیگر، میان جوهر که وجود حقیقی و مستقل و قائم به خود است، با عرض که وجود مستقل ندارد و قائم به جوهر است، فرق گذاشت. سپس اعراض را در 9 دسته طبقه‌بندی کرده و همراه با جوهر، مقولات ده‌گانه خواند.

قوه و فعل: ارسطو هستی را به قوا و فعلیت‌ها تقسیم کرد و گفت: عالم بر مدار قوه و فعل می‌گردد. قوه یعنی استعداد برای به بودن چیزی و فعل یعنی بودن و تحقق آن چیز. مثلا دانه بلوط بالقوه درخت بلوط است و درخت بلوط، فعلیت همین قوه است؛ یعنی بالفعل، درخت بلوط است. بنابراین، وجود، زمانی بالقوه و زمانی بالفعل است.

ماده و صورت: ارسطو میان دو جنبه از موجودات فرق گذارد و بیان کرد که هر موجودی عبارت است از ماده و صورت. ماده هر موجود، مصالح و مواد و خمیره‌ای است که آن چیز از آن‌ها ساخته شده است. و صورت هر چیز، ساخت و سازمان آن چیز است. مثلا در مورد کوزه، گل و خاک، ماده است و شکل و قالب کوزه، صورت آن است. در واقع، صورت کوزه، چگونگی در هم آمیختن گل و خاک و ساخته شدن کوزه است.

ارسطو قوه و فعل را به ماده و صورت مرتبط می‌سازد؛ به این صورت که: ماده همان وجود بالقوه است و صورت، فعلیت موجود و یا به‌ عبارت دیگر، وجود بالفعل است. صورت، فعلیت ماده است و حقیقت هر چیز، صورت اوست. در انسان جسم به منزله ماده و نفس به منزله صورت اوست. هر موجودی وجود بالقوه و بالفعل و یا ماده و صورت دارد و چون صورت، فعلیت و حقیقت موجود است، کمال هر چیزی در صورت آن است نه در ماده آن.

در نظر ارسطو، مرگ و ولادت و کون و فساد یعنی از بین رفتن صورتی از ماده و پدیدار شدن صورت دیگر. ماده همیشگی است و صورت‌ها هستند که عوض می‌شوند. و به همین دلیل با تأمل عقلانی می‌توان عقب رفت و به ماده نخستین و اولیه‌ای رسید که هنوز صورت نپذیرفته و ماده (قوه) محض است. این ماده و قوه محض که هیچ تعینی ندارد، هیولای اولی نام دارد. اما باید توجه داشت به‌ دلیل آن که ماده هیچ‌گاه از صورت جدا نمی‌شود، هیولای اولی یا ماده بی صورت نمی‌تواند وجود خارجی داشته باشد و فقط فرض ذهن ماست3.

ارسطو علت‌های یک معلول را به مادی، صوری، فاعلی و غائی تقسیم می‌کند. مفهوم این علتها در ماتریس زیر آمده است:

تعریف مثال
داخلی مادی عنصری که زمینه پیدایش معلول است و در ضمن آن باقی می‌ماند خاک و گل علت مادی کوزه است
صوری شکل و ساختاری که ماده پیدا می‌کند. شکل و ساخت کوزه، علت صوری کوزه است
خارجی فاعلی سازنده شئ سازنده کوزه، علت فاعلی کوزه است
غائی انگیزه سازنده در اقدام به ساخت کسب درآمد از فروش کوزه علت غائی سازنده است.

ارسطو تصور می‌کرده که این مفاهیم برای طراحی الگوی جهان کارا هستند4. با تغییر تصور از جهان، این مفاهیم کارائی خود را از دست می‌دهد. نقص‌های علتهای تعریف شده توسط ارسطو عبارتند از:

علت صوری قابل مناقشه است.

ماده که در طبقه‌بندی ارسطو نقش علت مادی دارد در الگوی علّی نقش منبع می‌تواند داشته باشد.

«علتهای مادی و صوری مخصوص معلولهای مادی مرکب از ماده و صورت است و اساسا اطلاق علت بر آن‌ها خالی از مسامحه نیست5

مفهوم علت داخلی مهمل است. اگر یک جزء از کل نسبت به جک جزء دیگر نقش علت داشته باشد، مصداق علت داخلی قرار نمی‌گیرد و نسبت به کل نیز نقش علت ندارد بلکه رفتار آن بخشی از رفتار کل است.

علت غائی در تعریف ارسطو با دلیل در الگوی علّی یکسان است. البته در مواردی که فاعل دارای شعور و اختیار باشد علت غائی قابل تعریف است.

علت فاعلّی --

علت قصری

نیروی اصطکاک

مشخص‌‌سازی سامانه علی

زبان الگوسازی یکنواخت6

  • پایه گذاری: در سال 1994
  • کاربرد: طراحی نرم‌افزارهای رایانه‌ای
  • نگرش: شئ گرایی

آخرین ویرایش این زبان (ویرایش 2) دارای 13 نمودار است که جنبه‌های مختلف یک سامانه را نمایش می‌دهند.

نمودارهای این زبان در ماتریس زیر معرفی شده است:

مشخصات
ساختاری نمودار کلاس7
نمودار شئ8
نمودار بسته9
نمودار جزء10
نمودار ساختار ترکیبی
نمودار جایگذاری11
نمودار توالی12
نمودار ساختار ترکیبی13
رفتاری نمودار مورد کاربرد14
نمودار ماشین حالت15
نمودار فعالیت16

نمودار ارتباط17

نمودار زمان بندی18

نمودار مرور تراکنش19

مفهوم‌های زبان الگوسازی یکنواخت منطبق الگوی علّی بوده و تفاوت در نمادها است. طبقه‌بندی نمودار‌های این زبان بر اساس الگوی علّی در ماتریس بالا آمده است. در ماتریس زیر تناظر بین برخی از نمادهای این زبان و الگوی علّی آورده شده است:

نمادهای الگوی علّی نمادهای زبان الگوسازی یکنواخت
شئ عام یا کل کلاس
شئ خاص یا جزء شئ
نماد کل- جزء در گراف ساختار علّی برای رابطه کل وجزء نماد اگریگیشن20 در نمودار کلاس برای رابطه کل و جزء

نماد گذاری مدل‌‌سازی فرایند تجاری21

پویایی سامانه22

  • پایه گذاری: توسط جی فورستر23 در سال 1961
  • کاربرد: شناسایی و طراحی سامانه‌های پویا (متغیر با زمان) که دارای بازخور24 هستند.
  • نگرش: تفکر سامانه‌ای

در این روش، ساختار یک سامانه علّی با 4 رویکرد مشخص می‌شود که در ماتریس زیر معرفی شده‌اند:

مشخصات
ساختاری نمودار علّی- حلقه‌ای25 روابط علّی را در قالب گراف با نمادهایی مشابه با نمادهای ساختار الگوی علّی نمایش داده می‌شوند. در نمودار‌های علّی - حلقه‌های، انواع علتها از یکدیگر تفکیک نشده و تنها روابط اکیدا صعودی یا نزولی (با نمادهای + و - روی پیکان) نمایش داده می‌شوند.
نمودار موجودی و جریان26 متغیرها به3 نوع (موجودی، نرخ و کمکی) و روابط به دو نوع (جریان و اثر‌گذاری) تقسیم شده و اطلاعات در قالب گراف با نمادهای دیگری نمایش داده می‌شوند.
معادلات تفاضلی27 تغییرات زمانی متغیرها به‌ طور گسسته، به صورت معادله نمایش می‌شوند. نمادهایی که در معادلات تفاضلی بکار می‌روند بستگی به نرم‌افزاری مورد استفاده دارد28.
جدول ارتباط متغیرها ارتباط حالتهای دو متغیر را نمایش می‌دهد. در مواردی که معادله رابطه دو متغیر مشخص نیست یا ارتباط گسسته باشد، از جدول ارتباط متغیرها استفاده می‌شود.

نمادهای اصلی نمودار موجودی و جریان در ماتریس زیر آمده است:

نماد در نمودار موجودی و جریان
متغیرها موجودی (سطح)
نرخ (دریچه)29
منشاء یا چاه30

(موجوی‌هایی که در محیط قرار دارند.)

کمکی
روابط جریان
اثر‌گذاری

مثال: در ماتریس زیر تناظر بین رویکردهای پویایی‌های سامانه در مورد جمعیت نمایش داده شده است:

نمودار علّی – حلقه‌ای
نمودار موجودی و جریان
معادله تفاضلی با سبک داینامو

کنترل پروژه

  • پایه گذاری: در جریان جنگ جهانی دوم
  • کاربرد: در این روش از مفاهیم رویداد و فعالیت استفاده شده (که منطبق با مفاهیم الگوی علّی هستند.) و فقط علتهای راه انداز نمایش داده می‌شوند.

در این روش، ساختار یک سامانه علّی با رویکرد‌های معرفی شده در ماتریس زیر مشخص می‌شوند:

ساختاری در قالب نموار میله‌ای (نمودار گانت) مشخصات
در قالب گراف فعالیت گرا

نمایش فعالیت‌ها با کمان

نمایش رویدادها با گره

سی پی ام فعالیت‌ها و زمان قطعی
پرت فعالیت‌ها قطعی، زمان احتمالی
گرت فعالیت‌ها و زمان احتمالی
رویداد‌گرا (شبکه‌های پیش نیازی)

نمایش فعالیت‌ها با گره

نمایش رویدادها با کمان

منطبق بر نمایش ساختار الگوی علّی در قالب گراف

ارزش

گزاره هیوم

«باید از هست بدست نمی‌آید»31 این گزاره مشهور دیوید هیوم32، فیلسوف انگلیسی می‌باشد. منظور هیوم این است که از اینکه شی‌ای وجود داشته باشد نمی‌توان بایدی را استنتاج کرد. به‌ عبارت دیگر هیوم منکر ارتباط بین هست‌ها و بایدها می‌شود.

گزاره هیوم، یک گزاره اثباتی است و برای بررسی صحت آن، ابتدا باید مفهوم هست و باید را مشخص نمود و بررسی کرد که آیا بین آن‌ها رابطه‌ای وجود دارد یا خیر.

اگر الف علت ب باشد، باید (یا نباید) انجام الف بستگی به خوب یا بد بودن الف (ارزش الف) دارد. ارزش الف بستگی به ارزش ب و وجود رابطه بین الف و ب دارد. اگر ب وجود نداشته باشد، الف نقش علت آن را نخواهد داشت و باید یا نبایدآن وابسته به ب نخواهد بود. اگر ب وجود داشته باشد، ارزش الف به ارزش ب بستگی دارد.

بنابراین می‌توان گفت گزاره هیوم مبهم است. اگر ب وجود نداشته باشد، باید الف از آن بدست نمی‌آید اما اگر وجود داشته باشد و معلول الف باشد، باید الف از ارزش آن بدست می‌آید. ابهام گزاره هیوم معمولاً باعث استنتاج‌های غلط می‌شود.

مثال: اگر یک جنگل، خرس داشته باشد، از صرف وجود خرس، نمی‌توان استنتاج کرد که نباید وارد جنگل شد. اما چون وجود خرس می‌تواند علتی برای به خطر افتادن جان باشد و حفظ جان ارزش مطلوب دارد، می‌توان استنتاج کرد که نباید وارد جنگل شد.

اخلاق33

ارزش شناسی34

منحنی ارزش‌هارتمن35

تکلیف شناسی36

استنتاج ارزش‌ها

غایت شناسی37

آداب و ...

ساختار گرائی و کارکرد گرائی

جامعه شناسی

ساختار38 و کارکرد39


↑ [1] Aristotle
↑ [2] Metaphysics
↑ [3] این مطلب تا اینجا از دانشنامه رشد (http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php) با تغییراتی نقل شده است که چکیده مطلوبی برای توضیح مفهوم علتهای چهارگانه ارسطو می‌باشد.
↑ [4] یادآوری: مفاهیم با معیار کارائی سنجیده می‌شوند نه صحت. معیار صحت مربوط به گزاره‌ها می‌باشد.
↑ [5] نقل از: آموزش فلسفه، مصباح یزدی، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامی،1379
↑ [6] Unified Modeling Language-UML
↑ [7] Class Diagram
↑ [8] Object Diagram
↑ [9] Package diagram
↑ [10] Component Diagram
↑ [11] Deployment Diagram
↑ [12] Sequence Diagram
↑ [13] Composite structure Diagram
↑ [14] Use case Diagram
↑ [15] State machine Diagram (Formerly referred to as a state diagram, state chart diagram, or a state-transition diagram)
↑ [16] Activity Diagram
↑ [17] (Communication Diagram (Formerly called a Collaboration Diagram
↑ [18] Timing Diagram
↑ [19] Interaction overview diagram
↑ [20] Aggregation
↑ [21] (Business Process Modeling Notation (BPMN
↑ [22] System dynamic
↑ [23] Jay W. Forrester
↑ [24] Feedback
↑ [25] Causal Loop Diagram
↑ [26] Stock and Flow Diagram
↑ [27] Differential Equation
↑ [28] برخی از نرم‌افزارهای مورد استفاده در پویایی‌های سامانه عبارتند از: DYNAMO، STELLA، SIMPAS، MODUS، VENSIM
↑ [29] (Rate (Valve
↑ [30] Source or Sink
↑ [31] “No-Ought-From-Is”
↑ [32] David Hume
↑ [33] Ethics, Morality
↑ [34] Axiology
↑ [35] (Hartman Value Profile (HVP
↑ [36] Deontology
↑ [37] Teleology
↑ [38] Structure
↑ [39] Function
الگو