موردی برای نمایش وجود ندارد.
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

محدوده

مرز

در این چارچوب منابع طبیعی مورد استفاده در زنجیره تولید، توزیع و تجارت محصولات صنعت مد نظر می‌باشد که در شکل دادن به ساختار محصولات هر منطقه و نهایتاً در ساختار اقتصاد نقش تعیین کننده دارند.

تعیین راهبردهای کلان مربوط به منابع طبیعی در خارج از محدوده این موضوع قرار می‌گیرند و به‌ طور کلی در قسمت وضعیت به تشریح کامل وضعیت منابع طبیعی کشور پرداخته می‌شود اما در مسائل فقط مسائل منابع طبیعی مرتبط با سامانه تولید و مصرف مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند.

این موضوع شامل: موقعیت جغرافیایی و اقلیمی، منابع کانی، زمین‌ها، آب، وضعیت آب و هوایی، دریاها و دریاچه‌ها، پستی و بلندی‌ها، سایر جاذبه‌های طبیعی کشور، ضوابط، استانداردها و سیاست‌های بهره‌برداری از منابع، آثار زیست محیطی صنایع مختلف، جایگاه منابع طبیعی در زیرساخت‌های صنعتی و تجاری و همچنین آمایش سرزمین کشور می‌شود.

جایگاه

در اقتصاد توجه به پایداری منابع طبیعی به عنوان یک سرمایه ضروری است زیرا هم برای مصرف مستقیم مثلاً تنفس هوای پاکیزه و هم برای حفظ جریان تولید ضرورت دارد. بنایران صدمه به محیط زیست و کاهش منابع طبیعی به معنی کاهش مداوم سرمایه‌های یک کشور بوده و موجب کاهش کیفیت خدمات حاصل از آن شده و در نتیجه به رفاه بشر صدمه می‌زند1.

تقسیم‌بندی درونی

اجزایی که در منابع طبیعی به آن‌ها پرداخته می‌شود عبارتند از: آب و هوا، معادن، منابع سلولوزی (جنگل‌ها و... )، زمین، آب و آثار زیست محیطی صنایع مختلف.

انواع منابع طبیعی عبارتند از:

  1. منابع طبیعی پایان پذیر (تجدید ناپذیر): در نتیجه استفاده تدریجی و دوامدار کاهش یافته و بالاخره تمام می‌شود مانند:ذغال سنگ، نمک، تیل، گاز و دیگر معادن جامد و مایع. این منابع در طبیعت به صورت پراگنده و جود داشته و انسان آن‌ها را کشف و مورد بهره‌برداری نموده، یک تعداد انها در کشور‌ها، قاره‌ها گوناگون کشف و مورد بهره‌برداری قرار گرفته و یک تعداد هنوز در دل کوه‌ها، دشت‌ها، بیابانها پوشیده مانده و به مرور زمان و با پیشرفت علم و تکنالوژی به تدریج کشف و مورد بهره‌برداری قرار خواهد گرفت.
  2. منابع طبیعی تجدید شونده: در نتیجه استفاده درست، معقول و منطقی و مناسب قابل تجدید حیات هستند مانند منابع جنگل (جنگل بدو صورت قابل تجدید هست. به دو روش احیآ (که در جاها یکه قبلا جنگل وجود داشته در اثر عوامل طبیعی، حوادث غیر مترقبه یا قطع آن توسط انسان‌ها از بین رفته دوباره قابل احیا هستند.) و احداث (که جاهای مناسب، دشت‌های بکرو بایر، تپه‌ها، دامنه‌ها‌ی کوه، کوه‌ها، تازه جنگلات، چراگاهها توسط انسان درست می‌شوند.). این منابع را می‌توان با کار برد برنامه‌های مشخص در موجودیت سرمایه، تقویت کرد و دوباره قابل استفاده نمود.
  3. منابع طبیعی اتمام نا پزیر: مقدار و اندازه این منابع در طبیعت زیاد بوده و در نتیجه استفاده تمام نگردیده اما کیفیت آن که برای حیات بشر (انسانها، حیوانات، گیاهان و حشرات مفیده ) بسیار اهمیت دارد درتغییر است مانند آب و هوا و باید در حفظ و کیفیت آن‌ها کوشا بود.

منابع طبیعی2 شامل معادن، انرژی(نفت و گاز)، زمین با انواع کاربری‌ها (کشاورزی، مسکونی، تجاری، صنعتی و...)، جنگل، مراتع، بیابان، کوه‌ها، آب و دریا و همچنین عوامل زیست محیطی و شرایط اقلیمی و آب و هوایی می‌باشد که در تولید بکار می‌رود و طبیعت به صورت رایگان در اختیار انسان قرار داده و مقدار در دسترس این منابع ثابت نیز ثابت می‌باشد.

معدن شامل ذخیره معدنى است که بهره بردارى از آن مقرون به صرفه باشد و ذخایر معدنی (ماده معدنى/ کانی) شامل: هر ماده یا ترکیب طبیعى که به صورت جامد یا گاز یا مایع و یا محلول در آب در اثر تحولات زمین شناسى به وجود آمده است.

شناسایی پتانسیل‌های انواع انرژی‌های موجود شامل انرژی‌های فسیلی (نفت، گاز ) در این برنامه و ذغال در بخش معادن این برنامه، انرژیهای تجدید پذیر (انرژی خورشیدی، باد، ژئوترمال و...)، انرژی‌های نو (انرژی هسته‌ای) و انرژی الکتریکی(برق) و زیرساخت‌های مربوطه در برنامه انرژی صورت می‌گیرد.

جنگل ناحیه‌ای که از درختهای انبوه پوشیده باشد را جنگل می‌نامند. در جنگل طبیعی معمولاً درختان کوچک و بزرگ و تنومند به‌ طور نامنظم و همچنین علفهای خودرو فراوانند. جنگل مجموعه‌ای است از درختان، درختچه‌ها، پوشش گیاهی، جانوران و میکروارگانیسم‌ها (قارچ‌ها، باکتری‌ها و ویروس‌ها) که به همراه عوامل طبیعی غیر حیاتی مانند خاک، آب، دما، باد و... محیط و رویشگاه (Habit) مشخص و معلومی را به وجود آورده‌اند.

چراگاه‌ها (مراتع) در عرف به زمین‌هایی گفته می‌شود که در فصل چرا داری پوشش گیاهی علوفه‌ای باشند. مراتع هر کشور یکی از مهم‌ترین و با ارزش‌ترین منابع ملی کشور می‌باشد که بهره‌برداری صحیح توأم با عملیات اصلاح و احیاء آن‌ها می‌تواند نقش اساسی در جهت حفظ آب و خاک و تأمین نیازمندیهای کشور در زمینه فراورده‌های پروتئینی داشته باشد.

بیابان عبارت از فضاهای که انسان در پهنۀ آن حضور ندارد: مناطق قطبی، کوهستانهای مرتفع و برخی از جنگل‌های منطق استوایی را می‌توان بیابان نامید. با وجود این به سبب تغییری که در کاربرد این اصطلاح انجام گرفته است و جانشین و معادل صحرا گردیده است که معرف فضاهای است که خشکی هوا را لمس کرده و بدون رویش گیاهی و اشتغال انسانی است.


↑ [1] در تعاریف توسعه پایدار نیز به حفظ منابع طبیعی اشاره شد که برخی از این تعاریف عبارتند از:

  1. توسعه پایدار بیانگر توسعه‌ای است که نیاز فعلی انسان را برآورده سازد و در عین حال توان نسل‌های آینده را در برآوردن نیازهایشان کاهش ندهد.
  2. توسعه پایدار به این معناست که تمام منابع به گونه‌ای مورد استفاده قرار گیرند که نیاز نسلهای آینده نیز توجه شود.
  3. رفاه دوره فعلی ما ناشی از ثروتی است که از گذشته به ارث برده ایم مانند محیط زیست. حال توسعه پایدار‌ی به این معناست که ثروت موجود را به نسل‌های آینده نیز متقل کنیم.
    ↑ [2] منابع طبیعی به آن گروه از داراییهای بلند مدت اطلاق می‌شود که در طبیعت وجود داشته و نظیر داراییهای عملیاتی مشهود دارای ویژگی منافع آتی است. منابع طبیعی غالبا به عنوان داراییهای تحلیل رونده خوانده شده که به‌ طور فیزیکی در فرایند تولید مورد استفاده قرار می‌گیرند. استخراج یا بهره‌برداری از منابع طبیعی موجب تغیییر فیزیکی شده و به نسبت بهره‌برداری ارزش خود را از دست می‌دهند. از نمونه‌های بارز آن می‌توان مواردی مانند جنگلها و منابع طبیعی، منابع نفت و گاز طبیعی و انواع ذخایر معادن (طلا، نقره، زغال سنگ...)را نام برد.

وضعیت

در بخش «وضعیت»، وضعیت موجود و مطلوب موضوع توصیف می‌شود. وضعیت موضوع با بیان وضعیت متغیرهای حالت قابل مشخص‌‌سازی بوده و اطلاع از آن‌ها برای تحلیل‌ها کافی است؛ اما برای درک بهتر وضعیت، معلومات بیشتری از موضوع و محیط آن نیز بیان می‌شود.

نکات مهم:

  1. در مواردی که مقایسه با سایر کشورها امکان‌پذیر است، اطلاعات مقایسه‌ای ارائه شوند. (البته باید به خاطر داشت که وضعیت سایر کشورها، نشان دهنده ارزش مطلوب نبوده و نباید بدون تامل تقلید شود. وضعیت سایر کشورها نشان دهنده امکان‌پذیربودن برخی حالتها بوده و همچنین به عنوان یک تجربه قابل بررسی است.)
  2. مقادیر وضعیت برای زمان فعلی و زمان‌های آتی (با فرض ادامه سازو کارهای فعلی) و ظرفیت‌های بالقوه ذکر شده و تحلیل شود.
  3. تا حد امکان اطلاعات به تفکیک استان‌ها آورده شود.
  4. تجارب سایر کشورها و مطالعات تطبیقی (شامل: الگوهای توسعه در سایر کشورهای جهان، سوابق و تجارب سایر کشورها) در اسناد پشتیبان آورده می‌شوند.

شاخص‌های عمومی

در این بخش اطلاعاتی نظیر سهم جنگل‌ها، بیابان، مراتع از مساحت کشور و مقایسه جهانی، رتبه هر یک از ذخائر معدنی و انرژی در جهان، و... بیان می‌شود.

آب و هوا

موقعیت جغرافیایی هر کشور اعم از موقعیت ریاضی (طول و عرض جغرافیایی یا دوری و نزدیکی از خط استوا) و موقعیت نسبی (وضع نا همواریها و بلندی از سطح دریا دوری یا نزدیکی به اقیانوس‌ها و محاط بودن در خشکی) در چگونگی فعالیت اقتصادی تاثیر مهمی دارند.

آب وهوا که به‌ دلیل مختصات ریاضی و وضع ناهمواریها چهره اقتصادی هر کشور را رقم می‌زند از دیگر عوامل مهم تکامل اقتصادی بشمار می‌آید. تناسب میزان بارندگی با مکان و زمان کشت و مقدار زمین کشاورزی نیز از شرایط ضروری برای فعالیت و و زندگی پویای انسان بشمار می‌آید.

در این بخش شامل اطلاعات مربوط به شرایط اقلیمی و موقعیت جغرافیایی کشور می‌باشد.

مثال کشور ایران: حدود 73٪ مساحت کشور آب و هوای خشک، 24.4٪ آب و هوای معتدل و2.4٪ آب و هوای سرد کوهستانی دارد. و انواع آب و هوا در کشور عبارتند از:

  • آب و هوای شمالی و کناره جنوبی دریای خزر: با بیشترین بارندگی و درجه گرمای معتدل
  • آب و هوای کوهستانی غربی: ریزش برف و باران در این مناطق تقریبا خوب است.
  • آب و هوای فلات مرکزی: درجه گرما در تابستان و زمستان اختلاف شدید دارد.
  • آب و هوای کناره‌های جنوبی: تابستان گرم و زمستان معتدل دارد.

معادن

در این قسمت ابتدا اطلاعات عمومی در مورد ذخائر و معادن (تعداد معادن، ظرفیت و ارزش ذخائر بالقوه و بالفعل معادن، میزان استخراج معادن فعال و سهم استخراج به میزان ذخائر معدنی موجود، سرمایه‌گذاری و واحدهای صنایع معدنی) بررسی شده و سپس هر یک از مواد معدنی مهم در یک قسمت بررسی می‌شوند.

مواد معدنی به شرح زیر طبقه بندى می‌شوند:

1. مواد معدنى طبقه یک عبارت هستند از: سنگ آهک، سنگ گچ، شن و ماسه معمولی، خاک رس معمولی، صدف دریایی، پوکه معدنی، نمک آبى و سنگی، مارن، سنگ لاشه ساختمانى و نظایر آن‌ها.

2. مواد معدنى طبقه دو عبارت هستند از:

  • آهن، طلا، کرم، قلع، جیوه، سرب، روی، مس، تیتان، آنتیموان، مولیبدان، کبالت، تنگستن، کادمیوم و سایر فلزات
  • نیتراتها، فسفاتها، براتها، نمکهاى قلیایی، سولفاتها، کربناتها، کلرورها (به استثناى مواد یاد شده در طبقه یک) و نظایر آن‌ها.
  • میکا، گرافیت، تالک، کائولن، نسوزها، فلدسپات، سنگ و ماسه سیلیسی، پرلیت، دیاتومیت، زئولیت، بوکسیت، خاک سرخ، خاک زرد، خاکهاى صنعتى و نظایر آن‌ها.
  • سنگهاى قیمتى و نیمه قیمتى مانند الماس، زمرد، یاقوت، یشم، فیروزه، انواع عقیق و امثال آن‌ها.
  • انواع سنگهاى تزئینى و نما.
  • انواع زغال سن گها و شیلهاى غیرنفتی.
  • مواد معدنى قابل استحصال از آبها و نیز گازهاى معدنى به استثناى گازهاى هیدروکربوری.

3. مواد معدنى طبقه سه عبارت هستند از: کلیه هیدروکربورها به استثناى زغال سنگ، نفت خام و گاز طبیعی مانند: قیر پلمه سنگهاى نفتی، سنگ آسفالت طبیعى و ماسه هاى آغشته به نفت و امثال آن‌ها. قیر، پلمه سنگهاى نفتى و سنگ آسفالت طبیعى.

4. مواد معدنى طبقه چهار عبارت هستند از: کلیه مواد پرتوزا اعم از اولیه و ثانویه.

نفت و گاز

منابع سلولوزی (جنگل‌ها و... )

زمین

این بخش شامل اطلاعات انواع زمین‌ها نظیر زمین‌های حاصلخیز و کشاورزی کشور، مراتع (چراگاه‌ها)، جنگل‌ها، زیستگاههای طبیعی، مناطق بیابانی و... می‌باشد.

مثال: انوع زمین‌های کشور ایران: خاکهای حاشیه دریای مازندران(دارای بازده بالا هستند. دو استان گیلان و مازندران حدود 5.5 مساحت کشور را تشکیل اما 20٪ زمین‌های قابل بهره‌برداری را شامل می‌شوند. اسیدی شدن و آبخیزبودن همیشگی زمین از مشکلات بهره‌برداری از این خاکهاست. )، خاکهای کوهستانی (بین بلندی‌ها به‌ ویژه در مناطق شمالی وغربی دشت‌های رسوبی مناسب برای کشاورزی وجود دارد، اما به‌ دلیل کمبود آب و شیب تند بهره‌برداری از آن‌ها مشکل است. ) و خاک دشت‌های داخلی(عواملی مانند کمبود آب، شوری آب، فرسایش خاک و وجود تپه‌های ماسه‌ای این زمین‌ها را غیر قابل بهره‌برداری می‌سازد. )

مثال: خاک ودشت این ایران: مساحت کل کشور 165 میلیون هکتار است که 31٪ قابل استفاده برایکشاورزی (51میلیون هکتار) و 69٪ دیگر زیر پوشش مناطق شهری، روستایی و جاده و... قرار دارد.

مثال: چراگاه‌های کشور را با توجه به اینکه غنی‌ترین آن‌ها در شمال وغرب قرار دارند٬ به چهار دسته زیر می‌توان تقسیم کرد:چراگاهای خراسان (این چراگاه‌ها خود٬ سه دسته اند: چراگاه‌های سرخس٬ چراگاه‌های شمال بین بجنورد و باجگیران و چراگاه‌های جنوب خراسان در گناباد٬فردوس٬طبس و نزدیک کویر. )، چراگاه‌های کناره‌های دریای خزر (این چراگاه‌ها به سبب آب وهوای نمناک و مساعد نواحی شمالی از بهترین چراگاه‌های کشورند.)، چراگاه‌های آذربایجان (این چراگاه‌ها که در ردیف چراگاه‌های مرغوب کشور قرار دارند٬ شامل ((دشت مغان)) با گستردگی 100هزار هکتار و دامنه‌های ییلاقی ((سهند)) و((سبلان)) می‌باشد. ) و چراگاه‌های غرب ایران (این چراگاه‌ها از نظر مرغوبی پس از چراگاه‌های شمال قرار دارند و به همین مناسبت٬ غرب کشور از مهم‌ترین مناطق دامداری ایران بشمار می‌آید. گستردگی چراگاه‌های کردستان حدود 2 میلیون هکتار است. شهرستان‌های اراک٬ زنجان٬ ملایر٬ گلپایگان و نهاوند نیز هرکدام دارای چراگاه‌های تابستانی گسترده‌ای هستند. )

مثال: جنگل‌های ایران که نزدیک به 9 درصد از مساحت کشور را تشکیل می‌دهند و از نظر مدیریتی به دو گروه جنگل‌های شمال و جنگل‌های خارج از شمال و از نظر اقلیمی به پنج ناحیه رویشی تقسیم می‌شوند شامل 12 درصد جنگل انبوه و 23.9 درصد جنگل نیمه انبوه و 57.4 درصد جنگل تنک و 0.2 درصد جنگل ماندابی و 6.5 درصد جنگل دست کاشت می‌باشد.در حال حاضر سهم هر ایرانی از جنگل‌های کشور 0.2 و سرانه جهانی جنگل 0.8 هکتار است.

مثال: بیابان‌های ایران: شرایط خشک حاکم بر ایران باعث شده که بیش از 20.08 درصد مساحت کشور معادل32.5 میلیون هکتار ر ا بیابان‌ها تشکیل دهند.از نظر جهانی در حالی که سهم ایران از خشکی جهان 1.2 درصد است اما 2.4 درصد از بیابان‌های جهان را در خود جای داده است.بیابان‌های ایران در 17 است ان و 97 شهرستان گسترده شده و بسیاری از شهرهای بزرگ کشور از جمله تهران، اصفهان،شیراز، مشهد و اهواز را احاطه کرده است.بیابان‌های کشور شامل 17.9 درصد کویر، 5.4 درصد تپه‌های ماسه‌ای، 1.9 درصد پهنه‌های ماسه‌ای، 1.3 درصد دق‌های رسی، 20.2 درصد اراضی شور و نمکزار و 53.3 درصد اراضی بدون پوشش و بیرون زدگی سنگی می‌باشد.

در این قسمت همچنین پستی و بلندی‌ها و سایر جاذبه‌های طبیعی نیز آورده می‌شود.

مثال: کشور ایران: بلندی این کشور شامل:کوههای شمالی(بلندترین قله این کوهها قله دماوند با ارتفاع 5671 متر است. )، کوههای غربی(بلندترین این رشته کوهها دنا با ارتفاع 4267 متر است)، رشته کوههای جنوبی و رشته کوههای مرکزی و شرقی: بلندترین قله آن کوه هراز است.

آب

آب از مهترین منابع طبیعی است که در ادامه زندگی بشر تاثیر حیاتی دارد بهره‌برداری از زمین‌های کشاورزی، تمرکز جمعیت در روستا و شهر که بازار مصرف را تشکیل می‌دهند، فعالیت صنعتی، معدنی و تجاری همگی به آب مناسب نیاز دارند و لازمست وضعیت آب در سامانه تولید و مصرف مورد بررسی قرار گیرد.

این قسمت همچنین نزولات آسمانی، چشمه‌ها، باتلاق‌ها و تالاب‌ها نیز آورده می‌شود.

در این بخش وضعیت آب در سامانه در دو بخش مورد بررسی قرار می‌گیرد:

  • وضعیت منابع آب شامل: نزولات آسمانی(میانگین ارتفاع بارش سالانه )، رودخانه ها

مثال: ویژگی منابع آب ایران بشرح زیر می‌باشد: کمبود آب در ایران با توجه به قرار گرفتن در کمربند بیابانی از مشکلات پایه‌ای بوده است، میزان بارندگی در کشور حدود 300-250 میلیمتر و به‌ عبارتی کمتر از یک سوم میانگین باران سالانه کره زمین است و منطقه شمال ایران با حدود 2000 میلیمتر بارندگی و دشت لوت با چند میلیمتر بارندگی پر باران و کم باران‌ترین مناطق کشور هستند.

  • چگونگی استفاده از منابع آب کشور

مثال: برداشت آب از منابع موجود ایران به دو صورت انجام می‌شود: استفاده از آبهای سطحی: شکوفایی کشاورزی در دوره‌های مختلف بستگی به کارکرد تاسیسات آبیاری در مهار آب‌های سطحی دارد(در سال86 میزان آب ورودی به سدهای مخزنی بزرگ 66396 میلیون متر مکعب بوده که از مجموع 71560 میلیون متر مکعب آب خروجی 57168 میلیون مترمکعب آن برای تولید برق و 14392میلیون متر مکعب آن برای سایر مصارف استفاده شده است.) و استفاده از آبهای زیرزمینی: از مجموع 79838 میلیون مترمکعب آبهای تخلیه شده در سال آبی85-84 از منابع زیرزمینی حدود 44.9 درصد بوسیله چاههای عمیق، 16درصد چاه‌های نیمه عمیق، 9.4 درصد قنات‌ها و 29.7 درصد بوسیله چشمه‌ها انجام گرفته است. که نسبت به سال‌های پیش از این کاهش سهم قنات‌ها و افزایش سهم چاههای عمیق و نیمه عمیق دراستفاده از آبها مشاهده می‌شود.

آثار زیست محیطی صنایع مختلف

در این بخش آثار زیست محیطی توسعه صنایع بررسی شده و گزینه‌های مختلف برای استقرار صنایع آلاینده ارائه می‌شود.

قوانین و مقررات

در این بخش قوانین و مقررات مرتبط با منابع طبیعی و نحوه استفاده از آن آورده می‌شود.

مثال: قوانین و مقررات مرتبط با منابع طبیعی در ایران عبارتند از: - قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اصول 45، 48 و 50، سیاست‌های کلی نظام جمهوری اسلامی در مورد منابع طبیعی مصوب مجمع تشخیص مصلحت نظام سال 1377، سند چشم‌اندازبیست ساله جمهوری اسلامی ایران سال 1382 و قوانین عادی در خصوص منابع طبیعی شامل: قانون ملی شدن جنگلها و مراتع کشور مصوب 1341، قانون حفاظت و بهره‌برداری از مراتع و جنگل‌های کشوربا اصلاحات بعدی آن مصوب 1346، قانون حفظ و حمایت ازمنابع طبیعی و ذخایر جنگلی کشور مصوب سال 1371، قانون حفظ و گسترش فضای سبز شهرها و روستاها مصوب سال 1352، قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب سال 1353 و 1355، قانون ماده واحده الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون سازمان ملل متحد برای بیابان زدایی مصوب سال 1375، سند ملی توسعه بخش منابع طبیعی و آبخیزداری کشوردر افق 1404 سال 1387 و سند توسعه بخش منابع طبیعی و آبخیزداری استان در افق 1404 سال 1388.

- قانون برنامه پنجم(1390 تا 1394): ماده185 به‌ منظور بهره‌برداری بهینه از منابع طبیعی و پایه، نظام شاخص‌های پایداری محیطی تا سال دوم برنامه در چهارچوب موارد زیر تهیه و به اجراء در می‌آید:
الف ـ تدوین مدل ملی شاخص‌های پایداری
ب ـ ایجاد بانک داده و اطلاعات شاخص‌های پایداری
ج ـ تعیین شاخص‌های پایداری و کمّی نمودن آن برای سال‌های برنامه
د ـ تعیین ضوابط و معیارهای پایداری ناظر بر متعادل‌‌سازی بار محیطی و کنترل اثرات توسعه بر محیط طبیعی و انسانی
آئین نامه اجرائی این ماده شامل دستگاه‌های اجرائی مسؤول و همکار، رویکردهای کلی و زمانبندی تدوین و اجرای نظام و مراجع تصویب آن به تصویب هیأت وزیران می‌رسد.

اهداف

در بخش «ارزش ها»، تبادل ارزش‌ها بین موضوع برنامه و محیط آن بیان می‌شود. منشاء ارزش‌های درون یک موضوع (به عنوان یک سامانه)، محیط آن است. تعیین حالتهای مطلوب، شناسایی مسائل و انتخاب راهبردها و اهداف عملیاتی در راستای ارزش‌های وارد شده از محیط انجام می‌شود. در چارچوب، ارزش‌ها به‌ طور عام بیان شده‌اند و برای طراحی برنامه (که برای یک موقعیت خاص انجام می‌شود) نقش سیاهه بررسی (چک لیست) را دارند. در برنامه باید ارزش‌ها با دقت بیشتری بیان شوند.

ارزش‌های ورودی

ارزش‌های بنیادی منابع طبیعی عبارتند از: تأمین مواد اولیه تولید

ارزش‌های ورودی جانبی منابع طبیعی عبارتند از:

  1. اشاعه فرهنگ منابع طبیعی و اخلاق زیست محیطی
  2. سازگاری توسعه با استعدادهای بالقوه منابع طبیعی و حفظ تنوع زیستی
  3. توسعه پایدار
  4. رعایت ارزش‌های اجتماعی و دینی و نقش آن در حفاظت از محیط زیست و استفاده از منابع طبیعی این موارد عبارتند از:
  • اسلام برای بهره‌گیری از مواهب حیات، قید و شرط فراوانی قرارداده است و در مشروعیت تحصیل و چگونگی مصرف آن‌ها نظارت دقیق می‌نماید.
  • از دیدگاه دینی اسراف و تبذیر از مذموم‌ترین اعمال به‌ شمار می‌رود و هر گونه رفتار اسراف گونه درباره محیط زیست نوعی رفتار ناهنجار زیست محیطی به‌ حساب می‌آید که با اصول ارزشی دین در تضاد است.
  • طبق قاعده لاضرر نباید استفاده از محیط زیست به اشخاص دیگر زیان وارد سازد. آلودگی محیط زیست مصداق بارز وارد نمودن زیان به سلامت جامعه می‌باشد.
  • از دیدگاه اسلام انسان باید در بهره‌برداری از منابع نه تنها به حقوق افراد توجه داشته باشد (عدالت درون نسل‌ها) بلکه بر حقوق نسل‌های آینده که چنین منابع ضامن حیات و بقای آن می‌باشد نیز توجه کامل مبذول دارد (عدالت بین نسل‌ها). از لحاظ اسلام هر شخص امانتدار منابعی است که نسل‌های ْآینده بشر به ان نیاز دارند.

مصادیق ارزش‌های عمومی (کارایی، پایداری، خودسازماندهی) در منابع طبیعی عبارتند از:

  1. حفاظت، احیاء، توسعه و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی
  2. توانمندسازی ساختار منابع طبیعی و زیست محیطی کشور
  3. نیل به اهداف کنوانسیون‌های زیست محیطی مقابله با بیابان زایی، تنوع زیستی و تغییر اقلیم
  4. استفاده بهینه از منابع طبیعی در تولید

حالت‌های مطلوب متغیرهای اصلی

ارزش‌های خروجی

ارزش‌های خروجی عبارتند از:

  1. میزان منابع مالی مورد نیاز
  2. تأمین منابع طبیعی

چشم‌انداز

در صورت لزوم ارزش‌های مهم به سبک «چشم‌انداز» نیز ارائه شوند.

راهبردها

در بخش «اهداف»، مسائلی که در راستای تحقق ارزش‌های ورودی (بنیادی و جانبی) باید حل شوند، انتخاب شده و راهبردهای مربوطه طراحی می‌شود؛ اگر در مواردی طراحی راهبرد امکان‌پذیر نباشد، با تعیین خط‌‌مشی محدوده راهبرد را مشخص می‌کنیم. در راستای راهبردها و خط‌‌مشی‌های منتخب، اهداف عملیاتی تعیین می‌شوند.

نکات مهم:

  1. معمولا در زمان طراحی برنامه، همه معلومات مورد نیاز، فراهم نیست و یا مواردی نیاز به مطالعه بیشتر دارد. بنابراین ممکن است علاوه بر اهداف عملیاتی، پروژه‌های پژوهشی نیز تعریف شوند تا با انجام آن‌ها، برنامه کامل شود. پروژه‌های پژوهشی در بخش گزارش ذکر می‌شوند.
  2. اهداف عملیاتی فصل مشترک بین برنامه راهبردی و برنامه عملیاتی هستند. تا هنگامی که منشور اهداف عملیاتی تدوین نشده باشند، برنامه راهبردی ناتمام است.

رویکردها

برخی از راهبردهای عام برای بهبود و ارتقای وضعیت منابع طبیعی عبارتند از:

  1. حمایت از صنایع سبز
  2. بازیافت

از فهرست راهبردهای عام می‌توان به عنوان یک سیاهه بررسی (چک لیست) استفاده کرد. اگر در برنامه، از راهبردها و خط‌‌مشی‌های بیان شده در چارچوب استفاده شود، آن بخش از استدلال‌هایی که در چارچوب آمده، در برنامه تکرار نشده و به استدلال‌های ذکر شده در چارچوب ارجاع داده می‌شود.

حمایت از صنایع سبز

صنعت سبز به صنایعی گفته می‌شود که براساس ضوابط انتخاب در طول سال و به تشخیص سازمان حفاظت محیط زیست، تلاش قابل تقدیری در راستای حفظ محیط زیست انجام داده باشد.

ممکن است صنعت سبز در بعضی موارد با ضوابط زیست محیطی فاصله داشته باشد اما این فاصله در زمینه‌های آلودگی آب، ضایعات، هوا و صدا نباید چشمگیر باشد.

برخی از پروژه‌های این هدف عبارتند از:

  • نصب و راه اندازی و یا اصلاح سیستم پالایش و کنترل آلودگی آب
  • راه اندازی سیستم بازیافت مواد زاید
  • جایگزینی انرژی‌های پاک
  • اخذ ISO 14000
  • سازگار کردن تولیدات با محیط زیست
  • ایجاد فضای سبز و حمایت از تنوع زیستی
  • کاستن از اثرات و ضایعات صنعت بر محیط زیست
  • کاستن از ضایعات در تولید
  • کاستن از آلودگی ها
  • کاستن از مصرف انرژی یا افزایش بازده مصرف انرژی ـ بهره‌وری انرژی
  • انجام هزینه قابل توجه در راستای حفظ محیط زیست
  • آموزش و جلب مشارکت مردمی در زمینه محیط زیست

راهبردها

احداث تونل‌ها و خطوط انتقال آب

پژوهش

در بخش «مسائل»، آن دسته از متغیرهای حالت که مقدار آن‌ها مطلوب نیست به عنوان مسائل اصلی در نظر گرفته شده و ریشه یابی می‌شوند. به‌ عبارت دیگر در بخش مسائل، علت‌ها و دلیل‌های متغیرهای حالتی که مقدار آن‌ها مطلوب نیست مورد تحلیل قرار می‌گیرند.

در چارچوب مسائل به‌ طور عام بیان شده‌اند و برای طراحی برنامه (که برای یک موقعیت خاص انجام می‌شود) نقش سیاهه بررسی (چک لیست) را دارند. در برنامه باید مسائل به صورت کمی و با دقت بیشتری توضیح داده و درجه اهمیت آن‌ها نیز مشخص شود. در چارچوب مسائل عام بوده و بیشتر به ابعاد، آثار و علت‌های مسئله پرداخته شده است. در هنگام طراحی برنامه، با بررسی مصادیق این مسائل عام، شناسایی مسائل آسان‌تر می‌شود.

پس از توصیف سامانه مسائل، هر یک از مسائل با بیان مقادیر وضع موجود و وضع مطلوب یا فاصله بین وضع موجود و مطلوب در طول زمان یا مقطع زمانی و ارتباط با سایر مسائل توضیح داده می‌شوند. مهم‌تر از مسائل فعلی، مسائلی هستند که با ادامه سازوکارهای فعلی پیش خواهند آمد، باید مسائل آتی را شناسایی نمود تا از وقوع آن‌ها پیشگیری شود.

سامانه مسائل

سامانه مسائل منابع طبیعی هنوز به‌ طور کامل شناسایی نشده‌اند، فهرست مسائل عام این موضوع عبارتند از:

  1. تعدد مراکز تصمیم‌گیری در خصوص منابع طبیعی
  2. عدم برنامه‌ریزی یکپارچه
  3. عدم توجه به مسائل زیست محیطی در توسعه صنایع کشور
  4. استفاده بی‌رویه از منابع طبیعی بدون توجه به بازگشت‌پذیری آن ها
  5. سهم پایین میزان استخراج از معادن نسبت به ذخائر آن
  6. عدم آگاهی از میزان ذخایر موجود در کشور و کاربرد آن‌ها و عدم اکتشاف
  7. کمبود آب

از فهرست مسائل عام به عنوان یک سیاهه بررسی (چک لیست) می‌توان استفاده کرد. البته باید برای یافتن مسائل خاصی که در این فهرست وجود ندارد تلاش نمود.

مسائل زیست محیطی صنایع کشور

ازدیدگاه بسیاری ازاقتصاد دانان طرفدارگسترش تجارت خارجی، آزادسازی تجاری به عنوان عامل مهم و مؤثر بر رشد اقتصادی جوامع تلقی می‌شود. اما در دهه‌های اخیر ملاحظه شده است که تجارت رو به گسترش بدون در نظر گرفتن استانداردهای زیست محیطی و صرفاً به‌ منظور دسترسی به بازار محصولات سایر کشورها، به استفاده بی‌رویه و ناصحیح از منابع و انرژی منجر شده و آلودگیهای فراوانی را در جهان در جهت انتشار گازهای گلخانه‌ای نظیر گاز دی اکسید کربن در پی داشته است.

عاملهای آلوده کننده نگران کننده‌ای در اثر توسعه ناموزون صنایع و واحدهای تجاری وجود دارند که بحران‌های زیادی را بوجود آورده اند: آلودگی شدید نفتی، شیمیایی، میکروبی آبهای ساحلی، آلوده شدن آبها بوسیله فاضلابهای صنعتی و شهری، استفاده بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، آلودگی هوا در اثر توزیع نامساوی صنایع بزرگ و کوچک و اختصاص بیشتر آن‌ها به شهرهای بزرگ و افزایش آلودگی هوا در آن شهرها و ...، از عوامل آلوده کننده محیط زیست هستند.

استفاده بی‌رویه از منابع طبیعی بدون توجه به بازگشت‌پذیری آن ها

دلایل عمده روند رو به افزایش استفاده از منابع طبیعی:

  • رشد سریع نفوس بنا بر رشد سریع تقاضا به منابع انرژی و مواد
  • رشد سریع صنایع
  • رشد سیستم ترانسپورت
  • عدم دریافت بدیل مناسب منابع موجود انرژی و مواد
  • عدم آگاهی از عواقب اقتصادی و محیط زیستی استفاده از منابع طبیعی
  • استفاده سریع از منابع طبیعی
  • عدم احساس مسؤلیت در برابر نسل‌های آینده
  • عدم رعایت تناسب رژیم بهره‌برداری و ذخایر احتمالی منابع طبیعی

چالش‌های جهانی محیط زیست:

  1. آلودگی محیط زیست (آب، هوا، خاک و مواد غذای )
  2. گرم شدن محیط زیست (تغیر اقلیم، ذوب شدن یخچالها، کم شدن ذخایر برف، بارندگی‌های زیاد، سیلاب‌ها و توفان‌ها، بلند رفتن سطح آب بحر‌ها و توفان‌های بحری)
  3. تخریب محیط زیست (صحرا وبیابان شدن، نمکی و تخریب خاک توسط باد و آب )
  4. شیوع و گسترش امراض سیستم تنفسی و قلبی و پایین آمدن مقاومت در برابر بیماری گوناگون

مثال: در ایران متأسفانه امروز خطراتی همچون ریزگرد‌ها، حریق و پدیده‌های طبیعی منابع ملی، مراتع و عرصه‌های زیست محیطی ما را تهدید می‌کند و این در حالی است که کشاورزان نیز به خاطر افزایش اراضی خود به تخریب جنگلها می‌پردازند.

سهم پایین میزان استخراج از معادن نسبت به ذخائر آن

مثال:در ایران بر اساس آمارهای موجود میزان استخراج از معادن کشور 285 میلیون تن است که با توجه به ذخایر 58 میلیارد تنی موجود کشور رقم مناسبی نیست.

گزارش

در این بخش، گزارش طراحی و اجرای برنامه در گذشته، حال و آینده بیان می‌شود و شامل 4 قسمت است. با توجه به اینکه سازوکار به‌هنگام‌‌سازی برنامه‌ها در «برنامه مدیریت برنامه‌ریزی» (که بر اساس چارچوب برنامه‌ریزی طراحی می‌شود) مشخص می‌شود، لازم نیست در این بخش برای هر برنامه تکرار شود.

روند طراحی

در این قسمت فعالیت‌های انجام شده و روش تحقیق بیان می‌شود. البته تحلیل‌ها و مستندات مربوط به آن‌ها (مثلا متن پرسشنامه، تحلیل‌های آماری و ... ) در صفحات پشتیبان آورده می‌شود.

پژوهش‌های آتی

معمولا در زمان طراحی برنامه، همه معلومات مورد نیاز فراهم نیست و یا مواردی نیاز به مطالعه بیشتر دارد. بنابراین ممکن است علاوه بر اهداف اجرایی، اهداف مطالعاتی نیز تعیین شوند تا با انجام آن‌ها، برنامه کامل شود. فهرست پروژه‌های پژوهشی که برای تکمیل برنامه باید انجام شوند در این قسمت ذکر می‌شوند. اطلاعات تفصیلی هر پروژه در منشور آن بیان می‌شود.

سابقه

در این قسمت، برنامه‌های قبلی، مسائلی که در گذشته وجود داشته اما هم اکنون رفع شده‌اند و اهدافی که در گذشته انتخاب شده به همراه نتایج حاصل از آن‌ها بیان می‌شود. البته بررسی تطبیقی با سایر برنامه‌های تدوین شده (خارج از چارچوب برنامه) در صفحات پشتیبان آورده می‌شوند.

روند اجرا

در این قسمت گزارش نتایج اجرای اهداف عملیاتی بیان می‌شود.

روند طراحی چارچوب

در این قسمت روند طراحی و تکمیل چارچوب بیان می‌شود. دقت نمایید که در بخش‌های محدوده، ارزش، وضعیت، مسائل و اهداف به خود چارچوب (به عنوان یک موضوع) پرداخته نشده است، بلکه به نحوه طراحی و تدوین برنامه پرداخته شده است. اطلاعاتی که در این قسمت بیان می‌شود روند طراجی چارچوب است که در گزارش برنامه‌ها ذکر نشده و در واقع گزارش خود چارچوب است.

چکیده

در بخش چکیده، خلاصه‌ای از ارزشها، وضعیت، پتانسیل‌ها و اهداف بیان می‌شود. معلوماتی که در بخش محدوده و مسائل آورده می‌شود در چکیده تکرار نمی‌شود. هر چند سند برنامه با انتقال مطالبی به صفحه‌های پشتیبان حجم کمی دارد، اما برای مطالعه سریع‌تر برنامه بهتر است چکیده تهیه شود.

چارچوب برنامه منبع همه موارد