موردی برای نمایش وجود ندارد.
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

محدوده

مرز

تجارت خارجی شامل واردات و صادرات محصول (کالا و خدمت)، کار و سرمایه می‌باشد. واردات و صادرات کار در موضوع منابع انسانی بررسی قرار می‌گیرد. در این موضوع، تجارت خارجی در سطح کل جامعه بررسی شده و به مواردی داخلی بنگاه‌ها (در برنامه راهبردی هر بنگاه باید مطرح شوند) پرداخته نمی‌شود. روش‌های و وضعیت موجود پرداختها در تجارت خارجی کشور در برنامه تأمین مالی پرداخته می‌شود.

صادرات و واردات مرزهای اقتصادی زنجیره‌های عرضه می‌باشند. وقتی یک محصول (کالا یا خدمت) صادر یا وارد می‌شود، زنجیره عرضه آن کالا یا خدمت در دو منطقه اقتصادی (مثلا دو کشور) تداوم می‌یابد. به عنوان مثال در زنجیره عرضه خودرو، بخشی از زنجیره عرضه که قطعات وارداتی را تأمین می‌کنند در خارج از مرزهای اقتصادی کشور قرار دارند.

تجارت بین‌الملل امکان بهره‌گیری از توانمندی‌های اقتصادی بالقوه را، با توجه به مزیت‌های نسبی موجود و قابل خلق، به وجود می‌آورد و علایم روشنی را برای سرمایه‌گذاری در طرح‌های اقتصادی سودآور و قابل رقابت در عرصه جهانی پدیدار می‌سازد. همچنین تجارت بین‌الملل، رشد اقتصاد را از طریق دسترسی به بازارهای خارجی، فناوری و منابع تحت تأثیر قرار می‌دهد.

تقسیم‌بندی درونی

این موضوع شامل تجارت خارجی کشور، تجارت بین‌الملل، تفاوت قیمت (تعرفه‌ها، عوارض، جوایز، نرخ ارز و ...)، مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، پیمان‌های منطقه‌ای و سازمان‌های بین‌المللی، جریان کالا و نهادهای تجارت خارجی می‌باشد.

روابط با سایر موضوعات

ارزش بنیادی تجارت خارجی تأمین نیازهای کشور (محصولات، درآمد خارجی و ...) است که با بیان حجم صادرات و نسبت صادرات به واردات (یا مازاد تجاری) مشخص می‌شوند. کمک‌های بلاعوض به اشخاص خارجی در سطح کلان اقتصاد مشخص شده در برنامه تجارت خارجی به آن پرداخته نمی‌شود.

ارزش‌های ورودی جانبی تجارت خارجی عبارتند از:

  1. ارتقای جایگاه و تقویت تاثیر‌گذاری کشور در جهان
  2. گسترش هم پیوندی با اقتصاد جهانی و مشارکت در ترتیبات تجاری بین‌الملل
  3. حمایت از تولید داخلی و جلوگیری از کاهش سطح اشتغال
  4. حمایت از صادرات و جلوگیری از کاهش سطح رقابت
  5. تنظیم عرضه و یا تقاضا با تنظیم واردات یا صادرات

مصادیق ارزش‌های عمومی (کارایی، پایداری، یکپارچگی، خودسازماندهی) در تجارت خارجی عبارتند از:

  1. تعادل تراز تجارت خارجی
  2. کسب بیشترین ارزش‌افزوده پیش از صادرات محصول
  3. تنوع مبدا و مقصد و محصولات در واردات و صادرات
  4. عدم وابستگی به واردات و صادرات (کل اقتصاد یا بخشی از آن)

مثال: استفاده از روغن گل محمدی در صنایع آرایشی و بهداشتی کاربرد زیادی داشته و ارزش‌افزوده بالایی را ایجاد می‌کند در حالیکه در حال حاضر محصول اولیه صادر می‌شود. این موضوع در مواردی نظیر زعفران و نعناع نیز صادق است.

مثال: برای حفظ پایداری اقتصاد کشور، نباید سهم درآمد‌ی یک محصول صادراتی مانند نفت بیش از اندازه باشد که نوسان قیمت، جایگزینی آن با سایر محصولات، تحریم و ... اقتصاد کشور را دچار چالش جدی کند.

ارزش‌های خروجی عبارتند از:

  1. تنظیم نرخ ارز
  2. تزریق مناسب ارز حاصل از صادرات به اقتصاد کشور
  3. تورم پایین و کنترل شده
  4. تربیت نیروی انسانی توانمند با انگیزه و فعال
  5. تأمین منابع مالی سرمایه در گردش تجارت خارجی (ارائه تسهیلات بانکی به اشخاص داخلی (برای صادرات و واردات) و خارجی (برای خرید محصولات داخلی)
  6. تأمین زیرساخت‌های حمل‌ونقل، راه آهن، بنادر
  7. تأمین امکانات ذخیره‌سازی
  8. افزایش کیفیت و کاهش قیمت محصولات
  9. سیاست خارجی فعال و اعتماد ساز با شرکای تجاری
  10. استفاده از برندهای تجاری (فروشگاه‌های زنجیره‌ای و ...) در راستای کنترل کیفیت واردات
  11. ایجاد اشتغال پایدار در مناطق مرزی

وضعیت

در بخش «وضعیت»، وضعیت موجود و مطلوب موضوع توصیف می‌شود. وضعیت موضوع با بیان وضعیت متغیرهای حالت قابل مشخص‌‌سازی بوده و اطلاع از آن‌ها برای تحلیل‌ها کافی است؛ اما برای درک بهتر وضعیت، معلومات بیشتری از موضوع و محیط آن نیز بیان می‌شود.

نکات مهم:

  1. در مواردی که مقایسه با سایر کشورها امکان‌پذیر است، اطلاعات مقایسه‌ای ارائه شوند. (البته باید به خاطر داشت که وضعیت سایر کشورها، نشان دهنده ارزش مطلوب نبوده و نباید بدون تامل تقلید شود. وضعیت سایر کشورها نشان دهنده امکان‌پذیربودن برخی حالتها بوده و همچنین به عنوان یک تجربه قابل بررسی است.)
  2. مقادیر وضعیت برای زمان فعلی و زمان‌های آتی (با فرض ادامه سازو کارهای فعلی) و ظرفیت‌های بالقوه ذکر شده و تحلیل شود.
  3. تا حد امکان اطلاعات به تفکیک استان‌ها آورده شود.
  4. تجارب سایر کشورها و مطالعات تطبیقی (شامل: الگوهای توسعه در سایر کشورهای جهان، سوابق و تجارب سایر کشورها) در اسناد پشتیبان آورده می‌شوند.

شاخص‌های عمومی

در این بخش شاخص‌های مهم مانند نسبت واردات به صادرات، سهم صادرات به تولیدات، کارایی نظام تعرفه‌ای کشور، نسبت صادرات به GDP، نرخ رشد تجارت منهای GDP و... بیان می‌شود.

تجارت خارجی کشور

در این قسمت اطلاعات تجارت خارجی به شرح موارد زیر بیان شده و تحلیل می‌شود:

  1. کل صادرات و اقلام مهم آن: نفت، کالاهای غیرنفتی، خدمات، صادرات کالاهای نهایی، صادرات کالاهای واسطه‌ای، صادرات کالاهای سرمایه ای
  2. کل واردات کل و اقلام مهم آن: واردات خدمات، واردات کالاهای سرمایه‌ای، واردات کالاهای واسطه‌ای، واردات کالاهای سرمایه ای
  3. تراز حساب جاری، تراز تجاری
  4. ترانزیت کالا و مسافر

پس از بیان اطلاعات بالا، وضعیت صادرات و واردات محصولات مهم و همچنین کشورهای مهم طرف تجاری (به تفکیک کشورها و یا مناطق) در زیر بخش‌های جداگانه بیان می‌شود.

کالاها از لحاظ شرایط ورود و صدور به سه دسته زیر طبقه‌بندی می‌شوند:

  1. کالای مجاز: کالایی است که صدور و یا ورود آن نیاز به کسب مجوز ندارد. منظور از ضوابط امنیت صادرات یا واردات برخی کالاها با رعایت این ضوابط انجام می‌شود مثل اخذ گواهی استاندارد.
  2. کالای ممنوع: کالایی است که صدور آن به موجب شرع مقدس اسلام به اعتبار خرید و فروش یا مصرف (همانند مشروبات الکلی و آلات قمار) و یا به موجب قانون ممنوع است (همانند اشیاء میراث فرهنگی و عتیقه). همچنین دولت می‌تواند بنا به مقتضیات و شرایط خاص زمان با رعایت قوانین مربوطه صدور بعضی از کالاها را ممنوع نماید.
  3. کالای مشروط: کالایی است که صدور یا ورود آن با کسب مجوز امکان‌پذیر است.

در ادامه به بررسی موارد فوق پرداخته می‌شود.

تجارت بین‌الملل

در این بخش به بررسی قوانین و مقررات تجارت بین‌الملل(با توجه به کاربرد موافقتنامه‌های سازمان جهانی تجارت WTO)، وضعیت تجارت جهانی شامل واردات و صادرات کالا و خدمات به تفکیک گروه کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه و نیز بر حسب مناطق عمده جغرافیایی و ساختار صادرات و واردات گروه‌های عمده کالایی با شرکای اصلی تجاری و... پرداخته می‌شود.

تفاوت قیمت

در این قسمت هزینه‌ها و یارانه‌هایی که به‌ طور مستقیم قیمت محصول را در تبادل بین دو کشور متفاوت می‌کند بررسی می‌شوند. این موارد عبارتند از:

  1. تعرفه‌ها وارداتی شامل سود بازرگانی، حقوق گمرکی
  2. شبه تعرفه‌ها: به هزینه‌ها و مالیات‌های گمرکی که تحت عنوان حقوق گمرکی و سود بازرگانی دریافت نگردند شبه تعرفه می‌گویند. شبه تعرفه اقسامی مانند حق ثبت سفارش، عوارض بندری، عوارض هوایی، هزینه‌های سربار گمرکی، مالیات بر تسعیر ارزهای خارجی، قیمت مجوز واردات و غیره
  3. عوارض برای صادارت
  4. جوایز، یارانه‌های صادراتی (مانند یارانه حمل‌ونقل و..)، بازپرداخت مالیات‌های دریافت شده بابت محصولات صادارتی (مانند مالیات بر ارزش‌افزوده)
  5. نرخ ارز
  6. بیمه
  7. سایر سازو کارهای محدود کردن حجم واردات یا صادرات

هزینه حمل نقل، تسهیلات بازاریابی و... در اینجا مطرح نمی‌شوند.

هدف از پرداخت جایزه صادراتی رقابتی نمودن محصولات در بازار‌های بین­ المللی می­ باشد. پرداخت جایزه صادراتی عمدتا با اهداف ایجاد بازار صادراتی جدید، حفظ بازار صادراتی موجود و گسترش بازار صادرات صورت می‌پذیرد. میزان اثربخشی حمایت‌های دولت از صادرات محصولات نظیر جوایز صادراتی نیز در این بخش سنجیده می‌شود.

تعرفه یا حقوق گمرکی عبارت است از مالیات و عوارضی که دولت به دلایل حمایتی و مالی یا ترکیبی از این‌ها در هنگام عبور کالاهای خارجی از مرزهای کشور اخذ می‌کند.ب دیهی است که تعرفه‌های گمرکی هر نوع که باشند قیمت کالاهی وارداتی را افزایش می‌دهند.ناحیه گمرکی ناحیه جغرافیایی است که در آن کالاها بدون آنکه مشمول حقوق گمرکی و تعرفه باشند آزادانه جا به جا شوند.عموما ولی نه لزوما با مرزهای کشور تطبیق پیدا می‌کند.اگر ناحیه گمرکی بیشتر از نواحی کشوری باشد اتحادیه گمرکی نام دارد.اصولا اهمیت اقتصادی ناحیه گمرکی به جا به جایی کالاها در داخل این ناحیه بدون آنکه به آن‌ها تعرفه یا حقوق گمرکی تعلق گیرد است.

دو نوع عمده تعرفه یا حقوق گمرکی وجود دارد:

  • تعرفه بر حسب ارزش و ثابت (بر حسب مشخصات) حقوق گمرکی براساس ارزش عبارت است از درصد ارزش کالای وارداتی.
  • تعرفه‌ای که بر اساس وزن یا دیگر خصایص مادی (مقدار) کالای وارده گرفته شود تعرفه بر حسب مشخصات (ثابت) نامیده می‌شود.

مجموعه‌ای از این دو نوع حقوق گمرکی حقوق گمرکی مرکب نامیده می‌شود.

معمولاً حقوق گمرکی بر اساس ارزش در مورد کالاهای صنعتی و حقوق گمرکی بر حسب مشخصات (ثابت) در مورد محصولات استاندارد شده و بسته‌بندی شده وضع می‌شود.حقوق گمرکی بر حسب ارزش بر کالاهای صنعتی پر ارزش بهتر از حقوق گمرکی بر حسب مشخصات است. نرخ تعرفه بر اساس ارزش تا حدودی خصوصاً در موقع افزایش قیمت باعث حمایت می‌شود. در مقابل مالیات بر حسب مشخصات این مزیت را مخصوصا در مواقع کسادی و وقتی که کالاهای ارزان‌تر مورد احتیاج است جنبه حمایتی بیشتری دارد. بعلاوه تعرفه بر حسب مشخصات با توجه به شرایط اقتصادی و تجاری واردات کالاهای با کیفیت کمتر را نسبت به کالاهای با کیفیت بالاتر کاهش یا افزایش می‌دهد.حقوق گمرکی مرکب در مورد کالاهای صنعتی که مواد اولیه آن‌ها مشمول تعرفه است به کار گرفته می‌شود. آن قسمت از حقوق گمرکی که بر حسب مشخصات است به‌ منظور جبران تعرفه صنایع مواد اولیه کالاهای صنعتی استفاده می‌شود و آن را حقوق گمرکی جبرانی نام نهاده‌اند. قسمت دیگر تعرفه بر حسب ارزش تلاشی است برای حمایت خود صنایع کالاهای ساخته شده.در دهه‌های اخیر با توجه به تورم جهانی و اهمیت رو به تزاید تجارت بین‌الملل کالاهای صنعتی تعرفه‌های ثابت جای خود را به تعرفه‌های گمرکی بر حسب ارزش می‌دهند.

تجارت بین‌الملل شامل اقلام بسیار زیادی است و تعداد آن‌ها نیز با افزایش محصولات جدید روز به روز افزایش می‌یابد.جهت اداره تعرفه نوعی طبقه‌بندی یا فهرست گمرکی ضروری است.اکثر کشورها دو نوع فهرست گمرکی دارند.

  • فهرست کالاهای مشمول تعرفه و
  • فهرست کالاهای آزاد و غیر مشمول تعرفه گمرکی

طبقه‌بندی در فهرست کالاهای مشمول تعرفه ممکن است به صورت زیر باشد:

  • بر اساس حروف الفبا
  • بر اساس مقدار تعرفه
  • بر حسب کالا

هر کدام از این طبقه‌بندی‌ها مزایا و معایب خاص خود را دارد. طبقه‌بندی بر حسب حروف الفبا یا بر حسب مقدار تعرفه ساده است ولی ارتباط دادن آن‌ها به کالای خاص یا گروهی از کالاها مشکل است.

طبقه‌بندی بر حسب کالا منطقی‌تر و در سیستم‌های تعرفه‌ای جدید به کار گرفته می‌شود. این روش طبقه‌بندی ممکن است بر اساس مواد فیزیکی محصول ساخته شده یا مصارف نهایی کالا و یا مراحل تولید کالا باشد.

به‌ طور کلی وضع تعرفه‌های گمرکی بر کالاهای وارداتی نه تنها بر اقتصاد کشوری که تعرفه وضع کرده بلکه اثر غیر قابل انکاری بر کشورهای طرف مبادله با این کشور نیز دارد. به هر حال برای بررسی تعرفه‌های گمرکی و اثرات آن‌ها در چارچوب تعادل جزئی دو حالت در نظر گرفته می‌شود: یکی اینکه کشور مورد نظر کشوری کوچک باشد بدین معنی که با یک قیمت در بازار جهانی مواجه است و دیگر کشور بزرگ یعنی حالتی که کشور وارد کننده به اندازه کافی بزرگ است که اگر تغییری در واردات صورت گیرد روی قیمت جهانی اثر می‌گذارد.

مناطق آزاد و ویژه اقتصادی

در این بخش قوانین و مقررات تجارت خارجی در مناطق آزاد و ویژه بررسی شده و همچنین وضعیت مناطق آزاد و ویژه و تاثیر آن‌ها در تجارت خارجی کشور تحلیل می‌شود.

مثال:برخی از مهم‌ترین تفاوت‌های مناطق آزاد و ویژه در ایران عبارتند از:معافیت مالیاتی به مدت 15 سال در مناطق آزاد وجود دارد و در مناطق ویژه اقتصادی تخفیف مالیاتی طبق مقررات داخل کشور است، خرده‌فروشی کالا در مناطق ویژه اقتصادی فقط برای اتباع خارجی امکان‌پذیر است. لیکن در مناطق آزاد خرده‌فروشی برای اتباع خارجی و داخلی امکان‌پذیر می‌باشد، مقررات روادید برای اتباع خارجی در مناطق ویژه بر اساس ضوابط داخل کشور است ولی در مناطق آزاد روادید در مرزهای ورودی اعطاء می‌شود و مقررات کار و بیمه اجتماعی در استخدام اتباع خارجی در مناطق آزاد تابع مقررات خاص مناطق می‌باشد ولی در مناطق ویژه اقتصادی تابع مقررات داخل کشور است.

پیمان‌های منطقه‌ای و سازمان‌های بین‌المللی

در این بخش پیمان‌های منطقه‌ای، سازمان‌های بین‌المللی (مانند سازمان تجارت جهانی WTO ) و وضعیت موافقتنامه‌های تجاری و هیئت‌های تجاری و کمیسیون‌های مشترک کشور پرداخته می‌شود.

جریان کالا

در این بخش به زیرساخت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی و کنوانسیون بین‌المللی مربوطه اشاره و همچنین به جایگاه کشور در حمل‌ونقل بین‌المللی پرداخته می‌شود. علاوه بر موارد فوق وضعیت پایانه‌های صادراتی، پنجره واحد تجاری و مراکز لجستیک در این بخش بررسی می‌شود.

نهادها

در این بخش به بررسی موارد زیر پرداخته می‌شود:

  1. فرایندها و روش‌های واردات و صادرات، قوانین و مقررات و سازمان‌های مرتبط (شامل: گمرک، مؤسسه استاندارد و...)
  2. صادر کننده‌ها، تشکل‌های صادراتی، خوشه‌های صادراتی، دسته‌بندی بنگاه‌های صادرات محور

مثال: برخی از قوانین مرتبط با واردات کالا عبارتند از: قانون حمایت از مصرف‌کنندگان خودرو، قانون نوسازی صنایع، قانون امور گمرکی، قانون حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، قانون نظام صنفی، قانون استفاده از حداکثر توان فنی و مهندسی، قانون بودجه، مقررات صادرات و واردات و مقررات مربوط به قاچاق کالا

مثال: نقش آفرینان حاکمیتی در واردات کالا عبارتند از: وزارت بازرگانی(سازمان توسعه تجارت، مرکز شماره گزاری کالا، شرگت بازرگانی داخلی، مرکز اصناف،سازمان حمایت مصرف‌کنندگان)، وزارت اقتصاد(گمرک، بانک‌ها،بیمه، سازمان مالیاتی) وزارت صنایع و معادن(موسسه استاندارد و..)، بانک مرکزی، اتاق بازرگانی و صنایع و معادن، نهادهای سیاستگزاری و تقنینی، نهادهای بازرسی و نظارتی، وزارت راه و ترابری، سازمان صداو سیما و سایر رسانه ها

مثال: برخی محل‌های ورودی کالا به کشور عبارتند از: فرودگاهها، بنادر، بازارچه‌های مرزی، مناطق آزاد تجاری، مناطق ویژه اقتصادی، پایانه‌های گمرکی مرزی و پایانه‌های گمرکات ریلی

مثال: برخی از روش‌های واردات عبارتند از: گشایش اعتبار، واردات در مقابل صادرات، بدون انتقال ارز و...

اهمیت گمرک و نقشی که در نظام اقتصادی کشورها ایفا می‌نماید، هر روز بیش از پیش مورد توجه سیاست گذاران اقتصادی قرار میگیرد. در عرصه بین‌الملل و در شرایطی که پیشرفتهای بدون وقفه در زمینه‌های مختلف علمی و صنعتی، همواره در حال ایجاد تغییرات در مناسبات اقتصادی، سیاسی، علمی و فرهنگی بین کشورها است، نقش گمرک تنها به اعمال سیاست‌های بازرگانی بعنوان مرزبان اقتصادی و تأمین‌کننده بخشی از درآمدهای دولت خلاصه نمی‌شود. گمرک بعنوان یکی از اهرمهای تسریع کننده روند توسعه، در سرمایه‌گذاری، حمایت از صنایع نوپای داخلی، انتقال دانش فنی، تثبیت قیمت‌ها، ایجاد تعادل در تراز پرداختها، ایجاد اشتغال و سایر عوامل تسهیل کننده رشد و توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، تأثیر به سزایی دارد. همچنین گمرک و تعرفه گمرکی بعنوان ابزاری در جهت تنظیم و تکمیل سیاست‌های مالی دولت‌ها، اثرات غیر قابل انکاری بر روند متغیرهای اقتصادی، می‌گذارد. علاوه بر این عملکرد گمرک می‌تواند نقش مهمی در ایجاد تفاهمهای سیاسی و فرهنگی بین کشورها، در سطح جهانی و منطقه‌ای داشته باشد. مبارزه با قاچاق کالا و ممانعت از ورود کالاهایی که در تعارض با فرهنگ، شئون ملی و سیاست‌های کلان اقتصادی است، از دیگر وظایف گمرک محسوب می‌شود.

عوامل محیطی

در این بخش عوامل اقتصادی، سیاسی و قانونی، فرهنگی و اجتماعی و همچنین عوامل جغرافیایی و زیست محیطی کشور و وضعیت سایر کشورها مورد بررسی قرار می‌گیرند و شامل:

  1. شاخص‌های کلان اقتصادی و تأثیرات آن‌ها بر تجارت بین‌المللی: در این بخش به بررسی تأثیرات تورم بر واردات و صادرات، نرخ ارز و روند تغییرات آن و تأثیر آن بر صادرات، تسهیلات بانکی و سیاست‌های پولی کشور، قیمت نفت، بررسی تعادل واردات و صادرات و سایر شاخص‌های اقتصادی موثر بر تجارت خارجی پرداخته می‌شود.
  2. تحلیل عوامل سیاسی و قانونی موثر بر تجارت خارجی کشور: در بخش عوامل سیاسی موثر در تجارت خارجی مورد بررسی قرار می‌گیرند.
  3. تحلیل عوامل فرهنگی و اجتماعی موثر بر تجارت خارجی کشور: در بخش عوامل فرهنگی و اجتماعی موثر در تجارت خارجی مورد بررسی قرار گرفته و ظرفیت‌های مذهبی و فرهنگی در ایجاد و گسترش روابط تجاری مشخص می‌شود.
  4. آثار شرایط جغرافیایی و زیست محیطی کشور بر تجارت خارجی کشور: تحلیل شرایط جغرافیایی و زیست محیطی کشور و آثار آن بر تجارت خارجی کشور در این بخش انجام می‌شود.
  5. وضعیت سایر کشورها(قانونی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و زیرساخت‌ها): وضعیت سایر کشورها را می‌توان بر اساس کشورهای همسایه، منطقه، اسلامی و... دسته‌بندی کرد.

اهداف

در برنامه تجارت خارجی ترکیب مطلوب صادرات و واردات محصولات به عنوان اهدف تعیین می‌شود. این اهداف با شاخص‌های کلان و تفصیلی قابل بیان هستند.

شاخص‌های کلان تجارت خارجی عبارتند از: میزان صادرات، نسبت صادرات به واردات و ...

میزان صادرات و واردات به تفکیک روش‌های زیر بیان می‌شوند:

  1. محصولات
    1. تولید کالاهایی در خارج کشور با مالکیت داخلی و واردات آن ها
  2. مبادلات سرمایه
  3. ترانزیت (کالا، مسافر، انرژی و ارتباطات)
  4. گردشگری (فروش کالا و خدمات به خارجیان در بازارهای داخلی و مخارج گردشگران ایرانی در سایر کشورها)
  5. مقاصد و مبادی تجاری (کشورها، استان‌ها)

مثال: خرید امتیاز معادن بوکسیت در سایر کشورها و وارد کردن آن برای تولید آلومینوم در کشور، کشت در زمین‌های سایر کشور‌ها و وارد کردن محصولات تولیدی به کشور، اجرای پروژه‌های بیع متقابل و ... مصادیقی از تولید کالا در سایر کشورهای برای تأمین نیاز داخلی هستند.

هر چند محصولات بسیاری در بازارهای خارجی متعددی می‌تواند عرضه شود اما برای تمرکز منابع و دستیابی به ارزش‌های ورودی، محصولات و بازارها را باید اولویت‌بندی نمود. معیارهای اولویت‌بندی محصولات و بازارهای صادراتی عبارتند از:

  1. رقابت‌پذیری محصول (قیمت و کیفیت)
  2. اهمیت محصول به لحاظ حجم تجارت بین‌المللی و ضروری بودن آن
  3. ارزش‌افزوده بالا
  4. فناوری نوین و بالا در تولید محصول

یکی از روش‌های صادارت، ساخت کالا در سایر کشورها است. آثار ساخت کالا در سایر کشورها عبارتند از:

    1. امکان صادرات خدمات و کالاهای ساخت داخل به عنوان تجهیزات یا مواد اولیه فراهم می‌شود.
    2. می‌توان از منابع (انسانی، طبیعی، مالی، فناوری) سایر کشورها استفاده نمود.
    3. امکان استفاده از مزایای پیمان‌های تجاری که کشور مقصد عضو آن‌ها است فراهم می‌شود.
    4. فروش و یا قیمت‌تمام‌شده محصول در بازارهای مقصد بهبود می‌یابد.
    5. انتقال فناوری به سایر کشورها انجام می‌شود.
    6. روابط اقتصادی با کشور مقصد پایدارتر می‌شود.

ضرورت تولید داخل و یا تأمین از طریق واردات برای یک محصول دو سر یک طیف هستند. انتخاب جای مناسب در این طیف با معیارهای متعدی انجام می‌شود. معیارهای اصلی عبارتند از:

  1. اهمیت محصول
  2. امکان فنی برای تولید داخل
  3. امکان اقتصادی برای تولید داخل
  4. تعادل تراز خارجی: برای استفاده از منابع حاصل از صادات، باید محصولاتی را وارد کرد. تجارت یک فعالیت دو طرفه است. بنابراین پس از تعیین میزان مناسب مازاد تجاری کشور، باید اولویت‌هایی برای واردات تعیین نمود تا منابع ارزی بلااستفاده نباشد. البته منابع ارزی را می‌توان صرف سرمایه گذرای خارجی نمود و یا به صورت کمک به افراد خارجی استفاده کرد.
  5. حمایت یا عدم حمایت از کشور و یا محصولی خاص

ممکن است ضرورت محصول به گونه‌ای باشد که تلاش برای امکان‌پذیری فنی و اقتصادی انجام شود و حتی تولید بدون توجیه اقتصادی را ضروری نماید.

مثال: مواد اولیه طبیعی که در کشور وجود ندارد، محصولاتی که فناوری آن‌ها در کشور موجود نیست، محصولاتی که منابع انسانی، مالی و تجهیزاتی برای تولید آن‌ها در کشور فراهم نیست گزینه‌های مناسب برای واردات با معیار امکان فنی هستند. محصولاتی که صرفه مقیاس در تولید آن‌ها بسیار اهمیت دارد و تقاضای داخلی (برای بازار داخلی و صادرات) توجیه اقتصادی برای تولید آن‌ها ندارد گزینه‌های مناسبی برای واردات هستند.

راهبردها

در بخش «اهداف»، مسائلی که در راستای تحقق ارزش‌های ورودی (بنیادی و جانبی) باید حل شوند، انتخاب شده و راهبردهای مربوطه طراحی می‌شود؛ اگر در مواردی طراحی راهبرد امکان‌پذیر نباشد، با تعیین خط‌‌مشی محدوده راهبرد را مشخص می‌کنیم.

در بخش اهداف، با رویکرد سامانه‌های چند عاملی، ابتدا حالتهای مطلوبی که عملکرد عوامل باید در راستای آن‌ها باشد طراحی می‌شوند. برای امکان‌پذیری و یا تسهیل عملکرد عوامل، زیرساختایی باید فراهم شده و علاوه بر آن راهبردهای تنظیمی (پیش برنده یا بازدارنده) برای هم‌راستایی عوامل با اولویت‌ها طراحی و اجرا می‌شوند. اجرای زیرساخت‌ها و برخی راهبردهای تنظیمی، یک هدف عملیاتی محسوب می‌شود. برخی از راهبردهای تنظیمی نقش خط‌‌مشی را دارند که در محل مربوطه باید رعایت شوند.

معمولا در زمان طراحی برنامه، همه معلومات مورد نیاز، فراهم نیست و یا مواردی نیاز به مطالعه بیشتر دارد. بنابراین ممکن است علاوه بر اهداف عملیاتی، پروژه‌های پژوهشی (برای تکمیل برنامه) نیز تعریف شوند که در بخش گزارش ذکر می‌شوند. اهداف عملیاتی فصل مشترک بین برنامه راهبردی و برنامه عملیاتی هستند. تا هنگامی که منشور اهداف عملیاتی تدوین نشده باشند، برنامه راهبردی ناتمام است.

راهبردهای میانی

راهبردهای خاص:

  1. هاب تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی
  2. گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی
  3. گسترش مناطق آزاد و ویژه اقتصادی
  4. گسترش روابط بین بنگاهی
  5. برندهای ملی
  6. تأمین سرمایه در گردش منابع مالی

عمومی

  1. زیر ساخت‌های جریان کالا
  2. کیفیت تولید، قیمت

هاب

معیارهای انتخاب محصولاتی که کشور می‌تواند هاب تجارت منطقه‌ای یا بین‌المللی برای آن‌ها شود عبارتند از:

  1. داشتن حجم بالای تولید و یا تجارت خارجی کشور
  2. وجود عرضه و یا تقاضای بالا در کشورهای اطراف
  3. وجود زیرساخت‌های مناسب در کشور

مثال: باتوجه به تولید بالای غلات در منطقه قفقاز و تقاضای آن برای کشور‌های خاورمیانه و آفریقا و وجود زیرساخت‌های حمل‌ونقل در ایران امکان ایجاد یک هاب منطقه‌ای غلات در ایران را توجیه پذیر می‌کند.

گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی

انعقاد موافقتنامه­‌های تجاری منطقه­‌ای، پیوستن به سازمان‌های بین‌المللی و ... فضای فعالیت‌های تجاری را بهبود می‌دهد.

مناطق آزاد و ویژه اقتصادی

گسترش روابط بین بنگاهی

(اتحادیه‌ها، تشکل‌های صادراتی و ...)

زیر ساخت‌های نرم

با توجه نسبی بودن مفهوم زیرساخت و اینکه عامل اصلی تجارت خارجی، بنگاه‌های اقتصادی هستند، زیرساخت‌های تجارت خارجی را نسبت به این بنگاه‌ها تعریف می‌کنیم. زیرساخت‌های لازم برای بهبود عملکرد عوامل، در راستای اهداف تجارت خارجی عبارتند از:

  1. پایگاه اطلاعات و خدمات تجارت خارجی
  2. دالان تجارت خارجی
  3. رتبه‌بندی بازرگانان
  4. رتبه‌بندی خدمات بازرسی
  5. بیمه نامه و ضمانت نامه‌های تجاری

پایگاه اطلاعات و خدمات تجارت خارجی

پایگاه اطلاعات و خدمات تجارت خارجی اطلاعات زیر را به صورت یکپچارچه متناسب با مخاطبان ارائه می‌دهد:

  1. قوانین و مقررات تجارت خارجی در کشور اصلی و سایر کشورها
  2. آمار صادرات و واردت کشور و تجارت بین‌المللی
  3. معرفی عوامل فعال و خدمات آن‌ها در تجارت خارجی

در این پایگاه تمامی خدمات مربوط به تجارت خارجی به صورت پنجره واحد ارائه می‌شود.

آثار راه اندازی این پایگاه عبارتند از:

دالان تجارت خارجی

راهبردهای تنظیمی

صادرکنندگان و واردکنندگان عامل اصلی در تجارت خارجی هستند. علاوه بر ایجاد زیرساخت‌های لازم برای دستیابی به ترکیب مطلوب صادرات و واردات، ممکن است لازم باشد راهبردهایی برای تنظیم عملکرد آن‌ها اجرا شوند. راهبردهای تنظیمی برای عوامل (به‌ ویژه صادرکنندگان و وارد کنندگان) عبارتند از:

  1. معافیت، تخفیف یا وضع مالیات، تعرفه‌های گمرکی و ...
  2. تعیین قیمت پایه محصولات وارداتی
  3. دریافت عوارض صادراتی
  4. پرداخت جوایز صادراتی، یارانه حمل‌ونقل
  5. پرداخت تسهیلات بانکی از منابع در اختیار حاکمیت (وجوه اداره شده)
  6. اعمال استانداردهای اجباری یا تشویقی برای محصولات
  7. اقدامات حفاظتی و جبرانی و مبارزه با دامپینگ
  8. در نظر گرفتن نرخهای ترجیحی در ارائه بیمه نامه‌ها و ضمانت نامه‌های صادراتی و وارداتی لازم
  9. پرداخت کمکهای اعتباری در قالب پرداخت بخشی از سود بانکی
  10. ارائه خدمات فنی و تکنولوژیکی
  11. ارائه خدمات بازاریابی
  12. پرداخت بخشی از هزینه‌های تبلیغات، بازاریابی و شرکت در نمایشگاه‌های بین‌المللی

ممکن است برای اجرای این راهبردها زیرساخت‌هایی خاص و یا قابلیت‌هایی در سایر زیرساخت‌ها فراهم شود، که در بخش مربوطه اعمال خواهد شد.

مثال: برای اعمال مالیات‌هایی در راستای تنظیم صادرات و واردات کشور لازم است قابلیت‌هایی در زیرساخت‌های مالیاتی کشور (اعم از قوانین، مقررات و فرایندهای اجرایی) فراهم شود. این قابلیت‌ها در بخش ارزشها برنامه تجارت خارجی (قسمت ارزش‌های خروجی) و برنامه مالیات (قسمت ارزش‌های ورودی) ذکر شده و در بخش اهداف برنامه مالیات اعمال می‌شوند.

تناظر مسائل و اهداف

هرچند در بیان زیرساخت‌ها و راهبردهای تنظیمی، آثار تفکیکی آن‌ها برای رفع مسائل بیان شده است، در این زیربخش، اثربخشی اهداف (در این موضوع و سایر موضوعات)، به تفکیک مسائل این موضوع بیان می‌شود.

قاچاق

راهبردهایی که مسئله قاچاق را رفع می‌کنند عبارتند از:

  1. استفاده از برندهای تجاری (فروشگاه‌های زنجیره‌ای و ...) در راستای کنترل کیفیت واردات (دربرنامه بازار)
  2. ایجاد اشتغال پایدار در مناطق مرزی (در برنامه آمایش سرزمین)
  3. تنظیم نرخ ارز، عوارض، تعرفه‌ها، جوایز، استانداردها و ... (در راهبردهای تنظیمی)

پژوهش

در بخش «مسائل»، آن دسته از متغیرهای حالت که مقدار آن‌ها مطلوب نیست به عنوان مسائل اصلی در نظر گرفته شده و ریشه یابی می‌شوند. به‌ عبارت دیگر در بخش مسائل، علت‌ها و دلیل‌های متغیرهای حالتی که مقدار آن‌ها مطلوب نیست مورد تحلیل قرار می‌گیرند.

در چارچوب مسائل به‌ طور عام بیان شده‌اند و برای طراحی برنامه (که برای یک موقعیت خاص انجام می‌شود) نقش سیاهه بررسی (چک لیست) را دارند. در برنامه باید مسائل به صورت کمی و با دقت بیشتری توضیح داده و درجه اهمیت آن‌ها نیز مشخص شود. در چارچوب مسائل عام بوده و بیشتر به ابعاد، آثار و علتهای مسئله پرداخته شده است. در هنگام طراحی برنامه، با بررسی مصادیق این مسائل عام، شناسایی مسائل آسان‌تر می‌شود.

پس از توصیف سامانه مسائل، هر یک از مسائل با بیان مقادیر وضع موجود و وضع مطلوب یا فاصله بین وضع موجود و مطلوب در طول زمان یا مقطع زمانی و ارتباط با سایر مسائل توضیح داده می‌شوند. مهم‌تر از مسائل فعلی، مسائلی هستند که با ادامه سازوکارهای فعلی پیش خواهند آمد، باید مسائل آتی را شناسایی نمود تا از وقوع آن‌ها پیشگیری شود.

سامانه مسائل

سامانه مسائل تجارت خارجی هنوز به‌ طور کامل شناسایی نشده‌اند، فهرست مسائل عام این موضوع عبارتند از:

  1. نبود هماهنگی، سازگاری و یکپارچگی در سیاست‌های دولت در استفاده اهرم‌های ایجاد تعادل در تجارت خارجی
  2. حضورگسترده دولت دربازرگانی خارجی
  3. نبود پایداری در تجارت خارجی
  4. موانع فرایند صادرات و واردات
  5. تغییر الگوی مصرف محصولات صادراتی
  6. نبود برنامه منسجم برای واردات و کنترل اقلام
  7. عدم موفقیت مناطق آزاد و ویژه اقتصادی
  8. کسری تراز تجارت خارجی بدون نفت
  9. عدم استفاده از ظرفیت‌های مذهبی و فرهنگی در ایجاد و گسترش روابط تجاری
  10. تحریم‌های جهانی علیه کشور
  11. تفاوت نرخ تورم داخلی و جهانی و تثبیت نرخ ارز
  12. سیاست ارزی نامتناسب و عدم انعطاف‌پذیری نسبت به تحولات اقتصادی
  13. عدم هم پیوندی اقتصادی، تولیدی بااقتصادهای منطقه و جهان
  14. توسعه نیافتگی کشورهای همجوار
  15. تبعیض صادرکنندگان دربازارهای بین‌المللی
  16. عدم وجود ابزارهای کارا برای جلوگیری ازتجارت غیرمنصفانه
  17. قاچاق کالا
  18. دامپینگ
  19. نبود زیرساخت‌های مناسب برای تجارت الکترونیک

موانع فرایند صادرات و واردات

مسائل این بخش عبارتند از:

  • کم اظهاری یا بیش اظهاری در ارزش کالاهای وارداتی
  • عدم هماهنگی گمرک کشور با ایران کد
  • عدم کنترل دقیق کیفیت در صادرات و واردات
  • تغییرات قوانین و مقررات صادرات و دست و پاگیر بودن آن ها
  • مشکلات حمل‌ونقل کالا

موانع داخلی توسعه صادرات

مسائل عمومی داخلی توسعه صادرات عبارتند از:

  • سهم بالای نفت درصادرات کشور و ضربه پذیر بودن بازرگانی خارجی، وثبات کلان اقتصادی نسبت به نوسانات درآمد نفت
  • سهم پایین محصولات باارزش‌افزوده بالا در صادرات کشور
  • تداوم سیاست درونگرای تجاری و به دنبال آن شکل‌گیری تولیدات بر اساس بازار محدود داخل
  • قیمت‌تمام‌شده بالا و غیر قابل رقابت و افزایش مداوم قیمت‌تمام‌شده محصول ناشی از افزایش دائمی هزینه عوامل تولیدی منجمله دستمزد، مواداولیه و ...
  • بسته‌بندی نامناسب
  • کوچک بودن مقیاس بنگاه‌های صادراتی
  • ریسک بالای صادرات
  • عدم چابکی بنگاه‌های صادراتی کشور
  • عدم اجرای صحیح قانون حمایت از تولید داخل
  • وابستگی بیش از حد به انرژی و تاثیر منفی یارانه‌های انرژی
  • مشخص نبودن سیاست استراتژیک تجاری در حمایت از صنایع خاص و وجود نرخهای تعرفه و حمایتی بالا
  • کوچک بودن مقیاس فعالیت بنگاه‌های صادراتی و عدم شکل‌گیری بنگاه‌های بزرگ صادرات
  • عدم عضویت در سازمان جهانی تجارت تبعیض صادرکنندگان در بازارهای بین‌المللی

تغییر الگوی تولید و مصرف محصولات صادراتی

یکی از مسائل مهم در صادرات کاهش مصرف محصولات صادراتی در جهان یا کشورهای مقصد می‌باشد. از سوی دیگر رشد کمی(کاهش قیمت‌تمام‌شده و فروش) و کیفی تولید کشورهای رقیب و نهایتا تسخیر بازارهای هدف کشور در صادرات از مسائل عمده در صادرات می‌باشد.

مثال: کاهش میزان استفاده از مشتقات نفتی در تولید محصولات اروپایی یکی از مسائل صادرکنندگان آن در جهان می‌باشد.

نبود برنامه منسجم برای واردات و کنترل اقلام

مسائل واردات عبارتند از:

  • نبود اطلاعات شفاف در خصوص نیاز واقعی به واردات در مورد کالاها
  • عدم وجود استانداردهای مناسب برای کنترل کالاهای وارداتی

گزارش

در این بخش، گزارش طراحی و اجرای برنامه در گذشته، حال و آینده بیان می‌شود و شامل 4 قسمت است. با توجه به اینکه سازوکار به‌هنگام‌‌سازی برنامه‌ها در «برنامه مدیریت برنامه‌ریزی» (که بر اساس چارچوب برنامه‌ریزی طراحی می‌شود) مشخص می‌شود، لازم نیست در این بخش برای هر برنامه تکرار شود.

روند طراحی

در این قسمت فعالیت‌های انجام شده و روش تحقیق بیان می‌شود. البته تحلیل‌ها و مستندات مربوط به آن‌ها (مثلا متن پرسشنامه، تحلیل‌های آماری و ... ) در صفحات پشتیبان آورده می‌شود.

پژوهش‌های تکمیلی

معمولا در زمان طراحی برنامه، همه معلومات مورد نیاز فراهم نیست و یا مواردی نیاز به مطالعه بیشتر دارد. بنابراین ممکن است علاوه بر اهداف اجرایی، اهداف مطالعاتی نیز تعیین شوند تا با انجام آن‌ها، برنامه کامل شود. فهرست پروژه‌های پژوهشی که برای تکمیل برنامه باید انجام شوند در این قسمت ذکر می‌شوند. اطلاعات تفصیلی هر پروژه در منشور آن بیان می‌شود.

سابقه

در این قسمت، برنامه‌های قبلی، مسائلی که در گذشته وجود داشته اما هم اکنون رفع شده‌اند و اهدافی که در گذشته انتخاب شده به همراه نتایج حاصل از آن‌ها بیان می‌شود. البته بررسی تطبیقی با سایر برنامه‌های تدوین شده (خارج از چارچوب برنامه) در صفحات پشتیبان آورده می‌شوند.

روند اجرا

در این قسمت گزارش نتایج اجرای اهداف عملیاتی بیان می‌شود.

روند طراحی چارچوب

در این قسمت روند طراحی و تکمیل چارچوب بیان می‌شود. دقت نمایید که در بخش‌های محدوده، ارزش، وضعیت، مسائل و اهداف به خود چارچوب (به عنوان یک موضوع) پرداخته نشده است، بلکه به نحوه طراحی و تدوین برنامه پرداخته شده است. اطلاعاتی که در این قسمت بیان می‌شود روند طراجی چارچوب است که در گزارش برنامه‌ها ذکر نشده و در واقع گزارش خود چارچوب است.

چکیده

در بخش چکیده، خلاصه‌ای از ارزشها، وضعیت، مسائل و و اهداف بیان می‌شود. هر چند سند برنامه با انتقال مطالبی به صفحه‌های پشتیبان حجم کمی دارد، اما برای مطالعه سریع‌تر برنامه بهتر است چکیده تهیه شود.

چارچوب برنامه تجارت خارجی همه موارد