موردی برای نمایش وجود ندارد.
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

کاربردها

با استفاده از روش دیمتل1، شدت روابط بین مفاهیم (و متغیرها) آشکار می‌شود. خروجی این روش، یک گراف جهت دار است که هر یک از متغیرهای آن (گره‌های آن) بر اساس شدت تاثیرگذاری و تاثیر‌پذیری در موقعیت مناسب درون یک دستگاه مختصات دکارتی قرار می‌گیرند. این روش به صورت فردی یا جمعی قابل استفاده است.

روش‌های مرتبط

قبل از استفاده از روش دیمتل، متغیرها باید تعریف شده باشند. برای شناسایی متغیرها از این روش‌ها می‌توان استفاده کرد

  • داده بنیاد
  • تحلیل عاملی
  • طوفان مغزی
  • گروه اسمی

از خروجی روش دیمتل، به عنوان ورودی این روش‌ها استفاده می‌شود:

  • پویایی‌های سامانه
  • الگوسازی معادله ساختاری
  • فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی، فرایند تحلیل شبکه ای

روش‌های مشابه با روش دیمتل (برای شناسایی روابط بین مفاهیم) عبارتند از:

نمونه‌های کاربرد

فعالیت ها

پیش نیاز روش دیمتل، تعریف متغیرهایی است که می‌خواهیم روابط بین آن‌ها را شناسایی کنیم. پس از مشخص شدن متغیرها، این گام‌ها طی می‌شوند: تشکیل ماتریس ارتباط، نرمال کردن ماتریس ارتباط، محاسبه ماتریس تاثیر مستقیم و غیر مستقیم کامل، تعیین ارزش آستانه و رسم گراف

در ادامه گام‌های این روش با یک مثال فرضی توضیح داده شده است.

گام اول: تشکیل ماتریس ارتباط

در گام نخست از هر پاسخ دهنده خواسته می‌شود که اثر مستقیمی که به نظر وی عنصر i بر عنصر j دارد را مشخص کند. میزان اثرگذاری با استفاده از اعداد صحیح بین 0 تا 4 تعیین می‌شود:

  • عدد صفر نشان می‌دهد که عنصر i بر عنصر j تاثیری ندارد
  • عدد 1 نشان دهنده تاثیر کم؛
  • عدد 2 نشان دهنده تاثیر متوسط؛
  • عدد 3 نشان دهنده تاثیر زیاد؛
  • عدد 4 نشان دهنده تاثیر خیلی زیاد عنصر i بر عنصر j است.

با مقادیر تاثیری که هر پاسخ دهنده بیان کرده، یک ماتریس ارتباط تشکیل می‌شود که درایه‌های آن اثر گذاری عنصر سطر بر ستون را نشان می‌دهد. در صورت استفاده از نظرات چند نفر، ماتریس ارتباط با محاسبه میانگین پاسخ‌ها (در هر درایه) بدست می‌آید.

مثال: در جدول 1 ارتباط بین متغیرهای «الف، ب، ج، د» بر اساس پاسخ‌های یک نفر نمایش داده شده است. اگر از نظرات ده نفر برای شناسایی روابط بین این متغیرها استفاده شود، ماتریس ارتباط جمعی بر اساس میانگین ماتریس‌های ارتباط فردی به دست آمده و چیزی مانند جدول 2 خواهد بود.

جدول 1 : ماتریس ارتباط فردی

الف ب ج د
الف 0 3 0 3
ب 1 0 3 2
ج 0 4 0 2
د 3 3 3 0

جدول 2 : ماتریس ارتباط جمعی

الف ب ج د مجموع
الف 0 2 1.67 2.33 6
ب 1.67 0 2.67 2.67 7
ج 0.67 2.33 0 1 4
د 2.67 2.67 2.67 0 8
مجموع 5 7 7 6

گام دوم: نرمال کردن ماتریس ارتباط؛ محاسبه ماتریس تاثیر اولیه

با نرمال کردن ماتریس ارتباط، ماتریس تاثیر اولیه به دست می‌آید. برای نرمال کردن، جمع هر یک از سطرها و ستون‌های ماتریس ارتباط محاسبه شده و درایه‌های ماتریس ارتباط بر بزرگترین عدد تقسیم می‌شود؛ به این ترتیب شدت نسبی روابط بین متغیرها محاسبه به دست می‌آید. این ماتریس، اثرات اولیه یک متغیر (اثرگذاری و اثر پذیری) را نشان می‌دهد.

مثال: در جدول 3 ماتریس اثر اولیه ارائه شده است. در این مثال، تمامی داریه‌ها بر عدد 8 (که بزرگترین مقدار جمع سطر‌ها و ستون‌ها بوده) تقسیم شده‌اند.

جدول 3 : ماتریس تاثیر اولیه

الف ب ج د
الف 0 0.25 0.208 0.292
ب 0.208 0 0.333 0.333
ج 0.083 0.292 0 0.125
د 0.333 0.333 0.333 0

گام سوم: محاسبه ماتریس تاثیر کامل؛ تاثیر مستقیم و غیر مستقیم

اگر توان ماتریس اثر اولیه (D) افزایش یابد (برای مثال D2 ,D3 ,…, D)، اثرات مستقیم کاهش می‌یابد و راه‌حل‌های هم‌گرا به ماتریس معکوس را تضمین می‌کند. بنابراین، می‌توانیم یک مجموعه نامتناهی از اثرات مستقیم و غیر مستقیم ایجاد کنیم. به‌ عبارت دیگر آثار غیر مستقیم متغیرها در طول زنجیره دیاگراف اولیه به صورت پیوسته کاهش می‌یابد، لذا این اثرها به ماتریس معکوس همگرا می‌شوند.

ماتریس تاثیر کامل که T نامیده می‌شود، بر اساس رابطه زیر به دست می‌آید:

(m میل می‌کند به سمت بینهایت) 1-(T=D+D2+D3+…+Dm= D(I-D

مثال: در جدول 4 ماتریس اثر کامل ارائه شده است.

جدول 4 : ماتریس تاثیر کامل

الف ب ج د
الف 0.588 0.981 0.961 0.910
ب 0.816 0.866 1.126 0.001
ج 0.491 0.777 0.560 0.597
د 0.965 1.208 1.216 0.836

گام چهارم: رسم گراف

در گراف دیمتل، علاوه بر روابط بین متغیرها، مختصات موقعیت مکانی هر متغیر که بیانگر میزان تاثیر‌گذاری و تاثیر‌پذیری آن است نیز محاسبه می‌شود. برای محاسبه مختصات هر متغیر، ابتدا جمع سطری و ستونی درایه‌های ماتریس تاثیر کامل محاسبه می‌شود:

  • r: جمع سطری درایه‌ها؛ این عدد نشان دهنده مجموع اثرات مستقیم و غیر مستقیم متغیر i بر روی سایر متغیرها است، به‌ عبارت دیگر نشان دهنده میزان تاثیرگذاری این متغیر بر سایر متغیر‌ها است.
  • d: جمع ستونی درایه‌ها؛ این عدد نشان دهنده مجموع اثرات مستقیم و غیر مستقیمی است که متغیر j از دیگر متغیرها می‌پذیرد، به‌ عبارت دیگر نشان دهنده شدت تاثیرپذیری این متغیر از سایر عناصر متغیرها است.

سپس دستگاه مختصات با بردار عمودی و بردار افقی I+J ایجاد شده و هر متغیر در موقعیت خود (ri-di و ri+di ) قرار می‌گیرد.

  • محور افقی: ri+di: بردار برتری- این مقدار بیانگر میزان تاثیرگذاری و تاثیر‌پذیری متغیر است. هرچه مقدار ri+di متغیری بیشتر باشد، آن متغیر تعامل بیشتری با سایر متغیرها داشته و وزن (اهمیت) آن بیشتر است.
  • محور عمودی: ri-di: بردار ارتباط - این مقدار بیانگر تاثیرگذاری یک متغیر بر سایر متغیرها است. اگر ri-di مثبت باشد (بالای محور افقی قرار گیرد) بیانگر این است که این متغیر بر سایر متغیرها اثر می‌گذارد و اگر منفی باشد (پایین محور افقی قرار گیرد) از سایر متغیرها اثر می‌پذیرد.

مثال: مقادیر جمع سطری و ستونی درایه‌های ماتریس تاثیر کامل درجدول 5 نمایش داده است. مقادیر بردارهای برتری و ارتباط در جدول 6 ارائه شده است.

جدول 5 : جمع سطری و ستونی درایه‌های ماتریس تاثیر کامل

الف ب ج د r
الف 0.588 0.981 0.961 0.910 3.439
ب 0.816 0.866 1.126 0.001 3.808
ج 0.491 0.777 0.560 0.597 2.425
د 0.965 1.208 1.216 0.836 4.224
d 2.86 3.831 3.86 3.34

جدول 6 : مقادیر بردارهای برتری و ارتباط

ri+di ri-di
الف 6.299 0.580
ب 7.639 0.023-
ج 6.288 1.437-
د 7.568 0.880

برای کاهش پیچیدگی می‌توان روابط ضعیف (آن‌هایی که شدت شان از مقدار آستانه‌ای کمتر باشند) را حذف کرد. یکی از معیارها برای تعیین مقدار آستانه، می‌تواند میانگین مقادیر ماتریس تاثیر کامل باشد.

مثال: مقدار حد آستانه توسط مدیر، برابر با 0.9 تعیین شده است. در تصویر زیر، گراف ارتباط بین متغیرها در دستگاه مختصات نمایش داده شده است؛ روابطی که مقدار آن‌ها (در ماتریس تاثیر کامل) کمتر از مقدار آستانه است (مانند تاثیر ج بر الف، ب، ج و د) حذف شده‌اند.

معیارهای کیفیت

در حین انجام پژوهش و پس از آن، باید کیفیت فرایند و نتایج (که شامل روایی 2 و پایایی3 نیز می‌شود) بررسی شوند.

ابزارها

با توجه به تعدد تصمیم‌گیری‌ها و تعدد افراد (در صورت استفاده گروهی از این روش) استفاده از نرم‌افزارهای رایانه‌ای، سرعت اجرای روش را افزایش می‌دهد. بهترین حالت استفاده استفاده گروهی و با کمک رایانه است.

برخی از نرم‌افزارهایی مناسب برای محاسبات روش دیمتل عبارتند از: هم‌افزا، اکسل، متلب.

در نرم‌افزار اکسل برای محاسبه ماتریس تاثیر مستقیم و غیر مستقیم، از این توابع استفاده کنید:

  • تابع MUNIT: برای ایجاد ماتریس همانی (I)
  • تابع MINVERSE: برای یافتن معکوس ماتریس
  • تابع MMULT: برای یافتن حاصل ضرب دو ماتریس

مراحل استفاده از این توابع:

  1. در جایی که می‌خواهید نتیجه درج شود، محدوده‌ای به اندازه محدوده ماتریس اصلی انتخاب نمایید.
  2. تابع مورد نظر (همراه با مقادیر آن) را در کادر فرمول وارد کنید.
  3. به جای اینتر، کلیدهای ctrl+shift+enter را همزمان فشار دهید.

تحلیل

انسان به‌ دلیل محدودیت‌های ذهنی قادر نیست به صورت همزمان تعداد زیادی از عناصر را بررسی نماید، در این روش با تمرکز افراد به ارتباط بین دو عنصر، محدودیت کاهش می‌یابد. با روش دیمتل، کاربر به سمت انتخاب متغیرهای با اهمیت موضوع مورد مطالعه سوق پیدا کرده و اثرات متقابل را با توجه به یک ارتباط زمینه‌ای خاص بررسی کند.

این روش به صورت فردی نیز قابل استفاده است ولی بیشترین بازدهی را زمانی دارد که توسط یک گروه استفاده شود. این گروه می‌تواند شامل چهار دسته از افراد باشد:

  • متخصصین با دانش مربوط به جنبه‌های مختلف موضوع
  • ذینفعان که به نحوی از خروجی‌های روش تاثیر می‌گیرند
  • مدل سازان که با کمک سایر شرکت نندگان به ساختارمند کردن موضوع می‌پردازند.
  • تسهیل گر که شرکت کنندگان را در طول فرایند هدایت می‌کند.

سابقه

ویژگی‌های پژوهشگر

اطلاعات بیشتر


↑ [1] DEMATEL
↑ [2] Validity
↑ [3] Reliability
روش پژوهش