موردی برای نمایش وجود ندارد.
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

شناخت وضعیت موجود، سنگ بنای فرایند طراحی برنامه راهبردی تأمین محسوب می‌شود. مشخص کردن مسیر آینده هر زنجیره بدون اطلاع از وضعیتی که در آن قرار دارد و تحلیل عملکرد گذشته مقدور نیست.

وضعیت یک زنجیره تأمین را هم به‌تفکیک محصولات و هم به‌تفکیک موضوعات افقی و عوامل (ظرفیت‌های تولید، جریان کالا، جریان مالی، فناوری، منابع انسانی، منابع طبیعی، انرژی، تجارت خارجی، بنگاه‌ها، نهادها، محیط زیست، محیط اجتماعی و فرهنگی) می‌توان بیان کرد. به‌عبارت دیگر می‌توان وضعیت یک زنجیره تأمین را به‌تفکیک محصولات، اطلاعات مربوط به بنگاه‌ها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... را بیان نمود و یا در کنار بیان وضعیت بنگاه‌ها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... اطلاعات مربوط به محصولات را نیز ارائه داد. هر کدام از این روش‌های تقسیم‌بندی برای تنظیم محتوا فوایدی دارد، بنابراین در اینجا از ترکیب هر دو روش استفاده شده است، بخشی از اطلاعات به‌تفکیک محصولات و بخشی دیگر به‌تفکیک موضوعات افقی و عوامل بیان شده‌اند. هر چند با ترکیب دو روش، برخی از اطلاعات تکرار می‌شوند، اما ارتباط بین اطلاعات بهتر ارائه می‌شود.

در این فصل وضعیت زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی پرداخته شده که شامل موارد زیر می‌شود، پرداخته شده است:

  1. جایگاه زنجیره در بخش صنعت، معدن و تجارت؛
  2. تولید و مصرف محصولات زنجیره، الگوی مصرف، نحوه تنظیم بازار، زنجیره ارزش محصولات مهم زنجیره؛
  3. منابع موجود در زنجیره شامل ظرفیت‌های تولید، نظام توزیع، فناوری و بنگاه‌ها، منابع طبیعی و انسانی؛
  4. تجارت بین‌المللی و واردات، صادرات کشور در تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی؛
  5. نهادها و وظایف آن‌ها در مدیریت زنجیره.

وضعیت کلی بخش صنعت، معدن و تجارت که محیط در برگیرنده این زنجیره است در برنامه سطح کلان صنعت، معدن و تجارت ارائه و بررسی شده است. اطلاعات تفصیلی درباره هر یک از رشته فعالیت‌ها و محصولات مهم این زنجیره (تجهیزات مخابراتی، تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی، لوازم خانگی و اداری الکتریکی و الکترونیکی، تجهیزات کنترل صنعتی و اندازه‌گیری و تجهیزات الکتریکی) در زیربرنامه‌ها ارائه شده است.

وضعیت‌های مطلوب و اقداماتی که برای بهبود وضعیت باید انجام شود در فصل اهداف و راهبردها ذکر می‌شوند.

شاخص‌های کلان

ارزش‌افزوده

در نمودار زیر و نمودار زیر ارزش‌افزوده صنایع الکتریکی و الکترونیکی (کدهای 30، 31، 32 و 33 آیسیک) طی سال‌های 1384 تا 1389 بر مبنای نرخ ثابت و جاری نشان داده شده است. مشاهده می‌شود که در این سال‌ها ارزش‌افزوده این صنعت بر اساس نرخ ثابت در رده هشتم و بر اساس نرخ جاری در رده دهم رشته فعالیت‌های کشور قرار گرفته است.

نمودار 1 : ارزش‌افزوده رشته فعالیت‌های صنعتی کشور بر مبنای نرخ ثابت (سال پایه 1376) طی سال‌های 1384 تا 1389

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

نمودار 2 : ارزش‌افزوده رشته فعالیت‌های صنعتی کشور بر مبنای نرخ جاری طی سال‌های 1384 تا 1389

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

در جدول زیر متوسط رشد سالانه ارزش‌افزوده این رشته فعالیت‌ها در سال‌های اخیر، هم بر مبنای نرخ ثابت و هم براساس نرخ جاری محاسبه شده است (ترتیب بندی جدول بر اساس رشد متوسط نرخ ثابت است)، مشاهده می‌شود که گروه تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی با 5.8% متوسط رشد سالانه ارزش‌افزوده ثابت و 17.5% متوسط رشد سالانه ارزش‌افزوده جاری تقریباً در میانه این جدول و در رده نهم قرار گرفته است.

جدول 1 : متوسط رشد سالانه ارزش‌افزوده رشته فعالیت‌های مخلف کشور طی سال‌های 1384 تا 1389

ردیف رشته فعالیت صنعتی متوسط رشد سالانه

برمبنای نرخ ثابت

متوسط رشد سالانه

برمبنای نرخ جاری

1 بازیافت 37.8% 57.3%
2 وسایل نقلیه 15.0% 20.8%
3 فراورده‌های نفتی 14.8% 32.7%
4 مواد و محصولات شیمیایی 13.0% 24.1%
5 توتون و تنباکو 8.7% 20.7%
6 محصولات کانی غیر فلزی 6.4% 20.2%
7 ماشین آلات 6.3% 16.5%
8 فلزات اساسی 6.0% 13.5%
9 تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی 5.8% 17.5%
10 لاستیک و پلاستیک 4.4% 16.7%
11 چوب و محصولات چوبی 3.1% 18.9%
12 محصولات غذایی 2.7% 20.4%
13 محصولات فلزی 2.4% 16.7%
14 دباغی و پرداخت چرم 0.3% 8.8%
15 مبلمان و مصنوعات 0.1%- 13.2%
16 چاپ و تکثیر 1.7%- 12.3%
17 کاغذ و محصولات کاغذی 3.1%- 8.6%
18 تجهیزات حمل‌ونقل 5.3%- 1.1%-
19 منسوجات 6.6%- 4.2%
20 پوشاک وعمل‌آوری 14.6%- 2.7%

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت معدن و تجارت

میزان ارزش‌افزوده هر یک از گروه‌های محصولی زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در جدول زیر نشان داده شده است. همان طور که در این جدول مشاهده می‌شود، ارزش‌افزوده گروه محصولی لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی در طی این سالها بیشترین رشد را شاهد بوده و به‌ طور متوسط سالانه معادل 33% افزایش پیدا کرده است. همچنین گروه تجهیزات مخابراتی تنها بخش از این مجموعه است که شاهد رشد منفی و کاهش میزان ارزش‌افزوده جاری در طی این سالها بوده نشان دهنده رکود شدید در این گروه می‌باشد.

علی‌رغم نکات ذکر شده، رشد قابل قبول در چهار گروه لوزام دفتری، تجهیزات الکتریکی، تجهیزات پزشکی و کنترل صنعتی و اندازه‌گیری باعث شده است مجموع ارزش‌افزوده این زنجیره سالانه به‌ طور متوسط 18 درصد رشد داشته باشد.

جدول 2 : ارزش‌افزوده جاری 10 نفر کارکن و بیشتر زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی طی سال‌های 1384 تا 1389 (میلیارد ریال)

ردیف گروه محصولی 1384 1385 1386 1387 1388 1389 متوسط رشد سالانه
1 لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی 374 312 372 1670 2158 1535 33%
2 تجهیزات الکتریکی 6026 6360 8256 12502 14837 14618 19%
3 الکترونیک خودرو 1233 1128 1268 1547 2905 1903 9%
4 ادوات الکترونیکی و میکروالکترونیک 102 106 114 141 170 160 9%
5 تجهیزات مخابراتی 748 667 1022 711 820 572 -5%
6 لوازم صوتی و تصویری 633 604 514 831 809 725 3%
7 تجهیزات پزشکی 424 580 646 897 983 1076 20%
8 کنترل صنعتی و اندازه‌گیری 514 465 580 1001 1378 1640 26%
9 لوازم خانگی الکتریکی و الکترونیکی 2103 3083 3612 3845 4279 5254 20%
10 مجموع ارزش‌افزوده زنجیره 12157 13305 16384 23145 28338 27484 18%
11 ارزش‌افزوده کل بخش صنعت 208201 269399 338159 408647 441550 494630 19%
12 نسبت ارزش‌افزوده زنجیره به کل بخش صنعت 5.84% 4.94% 4.84% 5.66% 6.42% 5.56%

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

نمودار زیر روند رشد ارزش‌افزوده هریک از این گروه‌ها را نشان می‌دهد. تفاوت روند طی شده برای ارزش‌افزوده گروه تجهیزات الکتریکی با سایر گروه‌ها (چه از حیث مقدار و چه از حیث رشد) به وضوح در این نمودار قابل مشاهده می‌باشد. ارزش‌افزوده دو بخش تجهیزات الکتریکی و لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی در سال 1387 جهشی قابل توجه داشته و ارزش‌افزوده گروه لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی در این سال بیش از 3.4 برابر شده است؛ همین جهش به‌ طور مشابهی در اشتغال این دو گروه نیز رخ داده است.

نمودار 3 : ارزش‌افزوده گروه‌های محصولی زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی با قیمت‌های جاری - سال 1384 تا 1389

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

جدول زیر و نمودار زیر ارزش‌افزوده رشته فعالیت‌های زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی را براساس نرخ ثابت (سال پایه 1376) به تفکیک دورقمی آیسیک طی سال‌های 1378 تا 1389 نشان می‌دهد. همان طور که مشاهده می‌شود در طی این سالها کد 32 (شامل سه گروه محصولی تجهیزات مخابراتی، صوت و تصویر و میکرو الکترونیک) کم‌ترین رشد متوسط سالانه رخ داده است و همینطور در کد 30 که به گروه محصولی لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی مربوط می‌شود بیشترین رشد متوسط سالانه مشاهده شده است. تجهیزات الکتریکی و الکترونیک خودرو نیز که در کد 31 طبقه‌بندی می‌شوند، رشدی متوسط را شاهد بوده‌اند. سهم ارزش‌افزوده ثابت این زنجیره از ارزش‌افزوده کل بخش صنعت رشدی نسبی را شاهد بوده و از 4.7% در سال 1378 به 5.6% در سال 1389 رسیده است.

جدول 3 : ارزش‌افزوده رشته فعالیت‌های زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی به تفکیک کد دورقمی آیسیک (قیمت ثابت سال 1376) 1379 تا 1389 (میلیارد ریال)

ردیف رشته فعالیت/ کد آیسیک 1379 1380 1381 1382 1383 1384 1385 1386 1387 1388 1389 متوسط رشد سالانه
1 لوازم دفتری، حسابداری و محاسباتی (30) 114 169 199 178 207 274 237 359 1,297 1,081 1,147 26.0%
2 ماشین آلات و دستگاه‌های برقی (31) 1,534 2,501 3,208 3,080 2,612 3,549 2,616 3,129 3,833 4,627 4,068 10.2%
3 رادیو و تلویزیون و وسایل ارتباطی (32) 723 432 796 828 1,407 1,156 1,013 857 1,215 1,117 1,095 4.2%
4 ابزارپزشکی، ابزاراپتیکی،ابزاردقیق وانواع ساعت (33) 270 380 381 407 399 355 346 455 475 670 750 10.7%
5 مجموع ارزش‌افزوده زنجیره 2,640 3,482 4,585 4,494 4,624 5,333 4,211 4,800 6,819 7,496 7,060 10.3%
6 کل ارزش‌افزوده بخش صنعت 55,632 61,153 70,575 80,630 85,339 92,000 100,243 108,198 113,426 121,078 126,659 8.6%
7 سهم ارزش‌افزوده زنجیره ازکل بخش صنعت 4.7% 5.7% 6.5% 5.6% 5.4% 5.8% 4.2% 4.4% 6.0% 6.2% 5.6%

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

نمودار 4 : ارزش‌افزوده رشته فعالیت‌های زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی به تفکیک کد دورقمی آیسیک با قیمت ثابت سال 1376

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

نمودار بالا بیانگر رشد بسیار چشمگیر گروه لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی در سال‌های اخیر و رشد نسبتاً پیوسته گروه ماشین آلات و دستگاه‌های برقی می‌باشد. دو گروه «رادیو و تلویزیون و وسایل ارتباطی» و «ابزارپزشکی، ابزاراپتیکی، ابزاردقیق و انواع ساعت» از ثباتی نسبی برخوردار بوده‌اند.

در نمودار زیر سهم ارزش‌افزوده حاصل از صنایع الکتریکی و الکترونیکی از کل درآمدهای صنعت در چند کشور نشان داده شده که امکان مقایسه وضعیت ایران در سطوح بین‌المللی را فراهم می‌کند. همان طور که مشاهده می‌شود، در بین این کشورها، بیشترین سهم این صنایع در ارزش‌افزوده صنعت مربوط به سنگاپور و سپس کره است؛37 درصد از ارزش‌افزوده صنعت در کشور سنگاپور و 26 درصد از ارزش‌افزوده صنعتی کشور کره متعلق به صنایع الکتریکی و الکترونیکی است. کم‌ترین سهم نیز متعلق به ایران است که در آن صنایع الکتریکی و الکترونیکی تنها 6 درصد ارزش‌افزوده صنعت را تشکیل می‌دهند؛ در بین این کشورها به جز ایران، صنایع الکتریکی و الکترونیکی سهمی به مراتب بیشتر از سایر صنایع پتروشیمی، فولاد و سیمان را به خود اختصاص داده است.

نمودار 5 : سهم ارزش‌افزوده صنایع الکتریکی و الکترونیکی از کل ارزش‌افزوده بخش صنعت در چندین کشور و مقایسه آن با چند صنعت دیگر

مأخذ : پایگاه داده سازمان توسعه صنعتی (UNIDO)

نمودار زیر مبلغ ارزش‌افزوده برخی کشورهای منتخب برای صنایع منتخب در نمودار بالا نشان می‌دهد. مطابق این نمودار، ارزش‌افزوده صنایع الکتریکی و الکترونیکی در آمریکا با رقمی بالغ بر 368 میلیارد دلار بیشترین رقم را در بین این کشورها به خود اختصاص داده است و پس از آن چین با 205 میلیارد دلار و ژاپن با 186 میلیارد دلار در رده‌های بعدی قرار دارند. صنایع الکتریکی و الکترونیکی ایران با ارزش‌افزوده‌ای کمتر از 2 میلیارد دلار کم‌ترین رقم را به خود اختصاص داده است.

نمودار 6 : ارزش‌افزوده صنایع الکتریکی و الکترونیکی در چند کشور و مقایسه آن با سایر صنایع

مأخذ : پایگاه داده سازمان توسعه صنعتی (UNIDO)

در نمودار زیر سهم ارزش‌افزوده صنایع الکتریکی و الکترونیکی از کل ارزش‌افزوده صنعتی در گروه‌های مختلف کشورهای جهان در سه مقطع زمانی بررسی شده است. در کشورهای صنعتی و همینطور در کل کشورهای جهان این صنایع بیشترین سهم را در ارزش‌افزوده بخش صنعت دارند به‌ طوری که در کشورهای صنعتی این صنایع نزدیک به 19 درصد و در میانگین کل کشورهای جهان 17درصد از ارزش‌افزوده بخش صنعت را تولید می‌کنند. در کشورهای در حال توسعه نیز این صنایع با اختلافی جزئی بعد از صنایع غذایی دومین جایگاه را در ایجاد ارزش‌افزوده صنعتی کشورشان به خود اختصاص داده و 10 درصد از ارزش‌افزوده بخش صنعتی این کشورها از طریق صنایع الکتریکی و الکترونیکی تولید می‌شود. وضعیت کشور ایران بگونه‌ای کاملاً متفاوت بوده و این صنایع نهایتاً کمتر از 6درصد از ارزش‌افزوده بخش صنعت کشور را ایجاد می‌نمایند و لذا صنایع الکتریکی و الکترونیکی از حیث سهیم بودن در ارزش‌افزوده بخش صنعت کشور در رتبه هشتم صنایع کشور قرار دارند. همچنین طبق این نمودار برخلاف کشورهای صنعتی که در آن‌ها سهم این صنایع در صنعت به مرور در حال افزایش بوده و خصوصاً در سال 2011 رشد چمشگیری را شاهد بوده است، در ایران نه تنها به‌ طور کلی رشد قابل توجهی در سهم این صنایع مشاهده نمی‌شود، بلکه در سال 2011 این سهم با کاهش نیز مواجه بوده است.

نمودار 7 : سهم ارزش‌افزوده صنایع الکتریکی و الکترونیکی از کل ارزش‌افزوده بخش صنعت در کشورهای جهان

مأخذ : پایگاه داده سازمان توسعه صنعتی (UNIDO)

در نمودار زیر سهم هریک از گروه‌های محصولی این زنجیره در تولید ارزش‌افزوده صنعتی کشورها بررسی شده است. از نکات قابل توجه در این نمودار سهم بالاتر حوزه ارتباطات (لوازم صوتی و تصویری و تجهیزت مخابراتی) در اکثر کشورها، (برخلاف ایران که بیشترین سهم در اختیار گروه تجهیزات الکتریکی قرار گرفته) و جایگاه اول حوزه تجهیزات پزشکی و ابزار دقیق در کشورهای صنعتی است. در حالیکه در کشورهای درحال توسعه (و همینطور ایران) سهم این گروه بسیار پایین‌تر است.

نمودار 8 : سهم ارزش‌افزوده هر یک از گروه‌های محصولی زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی از کل ارزش‌افزوده بخش صنعت در کشورهای جهان

مأخذ : پایگاه داده سازمان توسعه صنعتی (UNIDO)

در مجموع با ملاحظه نمودار‌های فوق مشاهده می‌شود که جایگاه صنایع الکتریکی و الکترونیکی در اکثر کشورهای جهان (بر خلاف ایران) جایگاهی کلیدی و اساسی است. سهم بالای این صنایع در صنعت این کشور‌ها به دو دلیل است، اول اینکه این اساساً خود ارزش‌افزوده این فعالیت‌ها بالا است (سهم ارزش‌افزوده از ستانده) ثانیاً حجم تولیدات این کشورها در این صنایع بسیار زیاد است. این امر نیز به ویژگی ذاتی صنایع الکتریکی و الکترونیکی باز می‌گردد که ارتباط تنگاتنگی با سایر صنایع داشته و به عنوان موتور پیشران سایر صنایع شناخته می‌شوند. صنایعی همچون صنایع خودرو‌‌سازی و حمل‌ونقل، ماشین سازی، حوزه‌های نظامی و دفاعی، انرژی و ... تقاضای گسترده‌ای نسبت به تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی دارند.

بهره‌وری

با توجه به محدودیت منابع و نامحدود بودن تقاضا، افزایش جمعیت و رقابت شدید در اقتصاد جهانی، بهبود بهره‌وری نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت در تمامی زنجیره‌ها می‌باشد که بدون لحاظ آن پایداری و ارتقای زنجیره و همچنین دستیابی به اهداف کلان بخش صنعت، معدن و تجارت امری ناممکن است.

شاخص‌های بهره‌وری در سطح ملی شامل شاخص‌های جزئی (بهره‌وری کار و سرمایه) و بهره‌وری کل عوامل تولید است. بهره‌وری کار و سرمایه از تقسیم ارزش‌افزوده بر تعداد و یا ساعات کار نیروی انسانی و موجودی سرمایه به دست می‌آیند. شاخص بهره‌وری کل عوامل (نیروی کار و سرمایه به صورت توأم) نسبت ستانده به داده‌ها بوده و بیانگر متوسط تولید به ازای هر واحد از کل منابع تولید است.

شاخص بهره‌وری نیروی کار نشان می‌دهد که هر شاغل در یک دوره بررسی چه میزان ارزش‌افزوده ایجاد کرده است. نمودار زیر بهره‌وری نیروی کار در هر یک از رشته فعالیت‌های مرتبط با زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی (در سطح کد دورقمی آیسیک) را با قیمت‌های ثابت نشان می‌دهد. طی سال‌های اخیر بهره‌وری نیروی انسانی بخش لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی به شدت رشد داشته است. در سال 1388، سهم هر نیروی شاغل این بخش از ارزش‌افزوده به حدود 200 میلیون ریال رسیده است. در حالی این رقم در سال 1384 و 1385 در حدود 50 میلیون ریال بوده است. از نکات جالب توجه این نمودار نسبت بسیار پایین ارزش‌افزوده به اشتغال در بخش‌های تجهیزات پزشکی و ابزار دقیق است؛ که بیش از اینکه نشان دهنده بهره‌وری پایین باشد، نشانه کاربر بودن این رشته فعالیت‌ها است.

نمودار 9 : وضعیت بهره‌وری نیروی انسانی (ارزش‌افزوده به اشتغال) در هریک از رشته فعالیت‌های مرتبط با صنایع الکتریکی و الکتریکیبا قیمت ثابت سال 1376 - از سال 1384 تا 1388

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

نمودار زیر نیز به بررسی شاخص بهره‌وری نیروی انسانی اما این بار برمبنای ارزش‌افزوده جاری برای هریک از گروه‌های محصولی این زنجیره می‌پردازد. در اینجا نیز گروه لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی در سال 1388 به بالاترین میزان بهره‌وری نیروی انسانی رسیده است. یعنی در این سال به ازای هر شاغل در این گروه مبلغی در حدود 350 میلیون ریال ارزش‌افزوده تولید شده است.

از نکات جالب توجه در این نمودار کاهش این شاخص در سال 1389 نسبت به مقدار سال 1388 در همه گروه‌ها (به جز گروه کنترل صنعتی و ابزار دقیق) می‌باشد. به هرحال به‌ دلیل استفاده از ارزش‌افزوده جاری در محاسبه ارقام این نمودار، قضاوت در مورد روند تغییرات این شاخص طی این سالها چندان صحیح نیست.

نمودار 10 : وضعیت بهره‌وری نیروی انسانی (ارزش‌افزوده به اشتغال) در هریک از گروه‌های محصولی صنایع الکتریکی و الکتریکی برمبنای نرخ جاری از سال 1384 تا 1389

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

جایگاه زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در میان سایر رشته فعالیت‌های صنعتی کشور از نظر شاخص بهره‌وری نیروی انسانی،در نمودار زیر نشان داده شده است. همان‌طور که در این نمودار مشاهده می‌شود، مجموعه تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی (مجموعه کدهای 30، 31، 32 و 33) در رتبه هشتم این فهرست قرار می‌گیرند. شاخص بهره‌وری نیروی انسانی در این زنجیره 232 میلیون ریال برآورد شده است. یعنی هریک از شاغلین این زنجیره به‌ طور متوسط رقمی معادل 232 میلیون ریال تولید ارزش‌افزوده می‌کنند. این در حالی است که این رقم برای فعالیت ساخت کک، فراورده‌های حاصل از تصفیه نفت (شامل صنایع پتروشیمی) در حدود 1.7 میلیارد ریال محاسبه شده است.

نمودار 11 : وضعیت بهره‌وری نیروی انسانی (ارزش‌افزوده به اشتغال) در رشته فعالیت‌های صنعتی کشور و جایگاه زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در سال 1388

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

مقدار متوسط شاخص بهره‌وری نیروی انسانی در مجموع رشته فعالیت‌های صنعتی کشور در حدود 250 میلیون ریال برآورد شده و این شاخص برای زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی اندکی بیشتر از این مقدار محاسبه می‌شود. دلیل اصلی پایین بودن این شاخص در زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی وابستگی بیشتر تولید در این زنجیره به نیروی انسانی و در بسیاری موارد مغزافزار بودن این صنایع است. به‌ عبارت دیگر از آنجا که در برخی زنجیره‌ها عمده گردش مالی زنجیره برعهده تجهیزات و ماشین آلات است، به تعداد معدودی نیروی انسانی می‌توان ارزش‌افزوده قابل توجهی تولید نمود، اما در حوزه‌ای همچمون الکترونیک، عمده تولید ثروت بردوش نیروی انسانی است.

یکی دیگر ازشاخص‌های بهره‌وری، شاخص بهره‌وری سرمایه است. در نمودار زیر مقدار این شاخص به تفکیک کدهای آیسیک دو رقمی برای زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی نشان داده شده است.

نمودار 12 : وضعیت بهره‌وری سرمایه (ارزش‌افزوده به سرمایه‌گذاری) در زنجیره صنایع الکتریکی و الکترونیکی سال‌های 1387 تا 1389 (درصد)

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

شاخص بهره‌وری سرمایه که از تقسیم ارزش‌افزوده بر سرمایه‌گذاری‌های سالانه بدست می‌آید را می‌توان به عنوان توانایی آن صنعت در تولید ثروت قلمداد کرد. طبق نمودار فوق مقدار میانگین این شاخص در سه سال مطالعه شده، برای بخش لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی 34 درصد، بخش تجهیزات الکتریکی 54 درصد، بخش ارتباطات (شامل حوزه‌های مخابرات، صوتی و تصویری و میکروالکترونیک) 35 درصد و برای بخش تجهیزات پزشکی الکتریکی و غیرالکتریکی و ابزار دقیق جمعاً 59 درصد محاسبه می‌شود.

جالب توجه آن است که میانگین این شاخص برای کل صنایع کشور 24 درصد می‌باشد و در مجموع می‌توان مشاهده کرد که زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی از این حیث جایگاه ممتازی در میان صنایع کشور در اختیار دارد.

نمودار زیر به بررسی و مقایسه شاخص بهره‌وری نیروی انسانی در هریک از گروه‌های محصولی زیرمجموعه زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در چندین کشور دنیا در سال 2010 می‌پردازد. تفاوت قابل توجهی در مقدار این شاخص میان صنایع مختلف و در کشورهای مختلف مشاهده می‌شود که می‌تواند ناشی از نوع نگاه کشورها به هر یک از این صنایع باشد. در برخی از کشور‌ها مثل چین، هند و مالزی اشتغال‌زایی این صنایع اهمیت بالایی دارد، لذا با اشتغال بالا و دستمزد کم به دنبال تولید هستند. اما در برخی کشورها با توجه به نرخ بالای دستمزد، استفاده از نیروهای کار تنها در صورت تولید ارزش‌افزوده بالا صرفه اقتصادی خواهد داشت لذا صرف ایجاد فرصت شغلی در این کشور‌ها اهمیت ندارد.

به‌ طور مثال در سال 2010 در کشور آمریکا، هر نیروی کار شاغل در گروه لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی و رایانه‌ای نزدیک به 400 هزار دلار ارزش‌افزوده ایجاد کرده است در حالیکه این رقم در ایران کمتر از 50 هزار دلار و در چین، هند و مالزی در حدود 25 هزار دلار می‌باشد.

نمودار 13 : مقایسه بهره‌وری نیروی انسانی (ارزش‌افزوده به اشتغال) در هریک از گروه‌های محصولی صنایع الکتریکی و الکتریکی میان چندین کشور دنیا در سال 2010

مأخذ : پایگاه داده سازمان توسعه صنعتی ملل متحد

محصولات

به‌ طور کلی می‌توان محصولات و فعالیت‌های این زنجیره را در گروه‌های محصولی «تجهیزات الکتریکی» (شامل انواع الکترو موتور، ژنراتور، ترانسفورماتور، دستگاه‌های کنترل و حفاظت نیروی برق، انواع باتری، تجهیزات روشنایی و سیم و کابل)، «انواع ادوات و تجهیزات الکترونیکی و الکتریکی خودرو»، «ادوات ابزار دقیق و کنترل صنعتی»، «میکروالکترونیک و ادوات الکترونیکی»، «تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی»، «لوازم صوتی و تصویری»، «تجهیزات مخابراتی»، «لوازم دفتری، حسابداری و محاسباتی و رایانه ای» و لوازم خانگی الکتریکی» تقسیم‌بندی نمود.

با توجه به تنوع بسیار زیاد محصولات در این زنجیره، امکان بررسی وضعیت تک تک این محصولات مقدرو نیست، لذا در ادامه، ابتدا به بررسی کل ارزش تولیدات این زنجیره به تفکیک بخش‌های مختلف خواهیم پرداخت و سپس وضعیت برخی گروه‌های محصولی پراهمیت مورد بررسی واقع خواهد شد.

ارزش تولیدات

ارزش تولیدات هریک از گروه‌های محصولی زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در جدول زیر درج شده است. همان طور که در این جدول مشاهده می‌شود، ارزش تولیدات کل زنجیره با نرخ رشد متوسط سالانه 19% طی سال‌های 1384 تا 1389 رشد داشته است در حالیکه ارزش تولیدات کل بخش صنعت کشور در همین دوران 29% رشد داشته است.

در این بین گروه لوازم دفتری، حسابداری و محاسباتی با رشد متوسط سالانه 47% بیشترین رشد را در میان گروه‌های محصولی صنایع الکتریکی و الکترونیکی داشته است. همچنین گروه تجهیزات الکتریکی که همواره سهمی بیش از 60 درصد از مجموع ارزش تولیدات این زنجیره را به خود اختصاص داده است نیز در طی این سالها با نرخ متوسط سالانه 20% رشد داشته است که این رشد نیز کمتر از نرخ رشد متوسط کل بخش صنعت است.

از نکات حائز اهمیت در این زمینه کاهش ارزش تولیدات گروه تجهیزات مخابراتی و رشد ناچیز گروه لوازم صوتی و تصویری است که با توجه جاری بودن این ارقام (وجود تورم) این جدول نشان از سقوط شدید ارزش تولیدات این گروه‌ها دارد.

جدول 4 : ارزش تولیدات هریک از گروه‌های محصولی زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی از سال 1384 تا 1389 (میلیارد ریال)

ردیف گروه محصولی 1384 1385 1386 1387 1388 1389 رشد متوسط سالانه
1 لوازم دفتری، حسابداری و محاسباتی 598 433 595 1،551 2،100 4،096 47%
2 تجهیزات الکتریکی 15،217 19،190 23،358 34،715 36،968 37،212 20%
3 الکترونیک خودرو 3،557 4،251 4،929 6،475 9،156 9،486 22%
4 ادوات الکترونیکی 275 220 185 362 388 538 14%
5 تجهیزات مخابراتی 1،584 2،001 1،776 1،633 2،459 1،178 -6%
6 لوازم صوتی و تصویری 1،962 1،939 1،766 2،400 2،425 2،079 1%
7 تجهیزات پزشکی 854 1،090 1،008 1،874 2،470 2،454 23%
8 کنترل صنعتی و اندازه‌گیری 1،055 948 1،099 2،396 3،658 3،436 27%
9 زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی 25،102 30،073 34،714 51،406 59،625 60،480 19%
10 کل صنعت 541،231 690،779 797،070 1،143،267 1،557،501 1،903،778 29%

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

همچنین در نمودار زیر روند تغییرات در ارزش تولیدات این گروه‌ها طی سال‌های 1384 تا 1389 نشان داده شده است. در این نمودار مشاهده می‌شود که در سال 1387 در برخی گروه‌ها با رشد قابل توجهی در ارزش تولیداتشان مواجه بوده‌اند. به‌ طور مثال ارزش تولیدات گروه لوازم دفتری، حسابداری و محاسباتی در سال 1387 بالغ بر 160% نسبت به سال قبل رشد یافته است.

نمودار 14 : ارزش تولیدات هر یک از گروه‌های محصولی صنایع الکتریکی و الکترونیکی از سال 1384 الی1389

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

در نمودار زیر نیز کل ارزش تولیدات زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی و سهم ارزش تولیدات این زنجیره از کل تولیدات را در طی سال‌های 1384 تا 1389 نشان می‌دهد. همان طور که مشاهده می‌شود، بیشترین رشد سالانه در سال 1387 (48%) و کم‌ترین رشد در سال 1389 (1%) مشاهده شده است.

همچنین سهم ارزش تولیدات این زنجیره از کل ارزش تولیدات صنعت همواره رو به کاهش بوده و فقط در سال 1387 قدری افزایش داشته است. به‌ طور کلی سهم مجموع ارزش تولیدات این زنجیره از کل ارزش تولیدات صنعتی کشور از 4.6% در سال 1384 به 3.2% در سال 1389 کاهش یافته است.

کاهش این سهم طی این سالها در حالی رخ داده است که مطابق آنچه در مورد ارزش‌افزوده این زنجیره گفته شد، سهم ارزش‌افزوده این زنجیره از کل صنعت رو به افزایش بوده است. بنابراین از کنارهم قرار دادن این دو نکته می‌توان اینگونه استنباط کرد که به‌ طور کلی سهم ارزش‌افزوده از ستانده این زنجیره در این سالها افزایش یافته است.

نمودار 15 : ارزش مجموع تولیدات زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی و سهم این تولیدات از ارزش کل تولیدات بخش صنعت از سال 1384 الی1389

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

تجهیزات الکتریکی

این محصولات در پنج زیربخش تقسیم‌بندی می‌شوند:

  1. موتورهای برقی، ژنراتور و ترانسفورماتور
  2. دستگاه‌های توزیع و کنترل نیروی برق
  3. سیم و کابل
  4. انباره و باتری
  5. لامپ و تجهیزات روشنایی

نمودار زیر، نمودار زیر و نمودار زیر نشان دهنده سهم هر یک از این زیربخش‌ها در سرمایه‌گذاری و ارزش‌افزوده طی شش سال (1384الی 1389) و همچنین سهم آن‌ها در اشتغال (درپایان سال 1389) می‌باشد.

بر طبق این نمودارها، علی‌رغم آنکه 41درصد از سرمایه‌گذاری‌های این گروه در زیربخش «دستگاه‌های توزیع و کنترل» صورت گرفته، اما تنها 19درصد از ارزش‌افزوده زنجیره تجهیزات الکتریکی از این بخش حاصل شده است و همچنین 28درصد از اشتغال این زنجیره مربوط به این زیربخش می‌باشد.

به همین طریق زیربخش «سیم و کابل» که در این سالها 34درصد از سرمایه‌گذاری‌ها را به خود اختصاص داده است، 27درصد از ارزش‌افزوده این زنجیره را تولید کرده و 23درصد از اشتغال زنجیره را دربر میگیرد.

از سوی دیگر علی‌رغم آنکه در این سالها سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در زیربخش «موتور، ژنراتور و ترانسفورماتور» تنها 12درصد از کل سرمایه‌گذاری‌های زنجیره تجهیزات الکتریکی را شامل می‌شود، اما 39درصد از ارزش افروده زنجیره و 28درصد از اشتغال این زنجیره به این زیربخش مربوط می‌شود.

همچنین زیربخش «انباره و باتری» که فقط مشمول 4 درصد از سرمایه‌گذاری‌های این سالها شده است، توانسته 9درصد از ارزش‌افزوده زنجیره و 10درصد از اشتغال کل زنجیره به خود اختصاص دهد.

«تجهیزات روشنایی» نیز 10درصد از سرمایه‌گذاری‌ها، 6 درصد از ارزش‌افزوده زنجیره و 11درصد از اشتغال این گروه را در برگرفته است.

نمودار 16 : سهم هریک از زیربخش‌ها در سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در زنجیره تجهیزات الکتریکی در مجموع سال‌های 1384 تا 1389

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

نمودار 17 : سهم هریک از زیربخش‌ها در ارزش‌افزوده زنجیره تجهیزات الکتریکی در مجموع سال‌های 1384 تا 1389

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

نمودار 18 : سهم هریک از زیربخش‌ها از اشتغال زنجیره تجهیزات الکتریکی در انتهای سال 1389

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

ارزش تولیدات صورت گرفته در هریک از زیربخش‌های گروه تجهیزات الکتریکی طی سال‌های 1384 تا 1389 در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 5 : ارزش تولیدات در گروه تجهیزات الکتریکی کشور، 1384-1389 (میلیارد ریال)

ردیف زیربخش‌های گروه تجهیزات الکتریکی 1384 1385 1386 1387 1388 1389 میانگین سهم تولیدات از کل تجهیزات الکتریکی
1 موتورهای برقی، ژنراتور و ترانسفورماتور 3,666 5,184 6,642 13,181 13,598 14,087 32%
2 دستگاه‌های توزیع و کنترل نیروی برق 2,672 2,994 3,586 5,416 7,431 5,830 17%
3 سیم و کابل 6,830 8,493 9,170 11,328 11,275 12,161 37%
4 انباره و باتری 1,252 1,669 2,840 2,481 2,483 3,420 9%
5 لامپ و تجهیزات روشنایی 798 850 1,120 2,309 2,181 1,714 5%
6 مجموع ارزش تولید تجهیزات الکتریکی 15,217 19,190 23,358 34,715 36,968 37,212 100%
7 مجموع ارزش تولید صنعت کشور 541,231 690,779 797,070 1,143,267 1,557,501 1,903,778 -
8 سهم از کل ارزش تولید صنعت 2.81% 2.78% 2.93% 3.04% 2.37% 1.95% -

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

نمودار 19 : ارزش تولیدات هریک از زیربخش‌های گروه تجهیزات الکتریکی و سهم مجموع ارزش تولیدات این گروه از کل صنعت از سال 1384 تا 1389

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

در گروه محصولات تجهیزات الکتریکی اقلام متعدد و متنوعی تولید می‌شوند. نمودار زیر تعداد و پراکندگی جغرافیایی واحدهای تولیدی را نشان می‌دهد. دراین نمودار مشاهده می‌شود که 30 درصد از واحدهای تولیدی این گروه در سه استان اصفهان، خراسان رضوی و تهران واقع شده‌اند.

نمودار 20 : پراکندگی واحدهای تولیدکننده تجهیزات الکتریکی در استان‌های کشور

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

مجموع واردات و صادرات محصولات الکتریکی در نمودار زیر نشان داده شده است. همان طور که مشاهده می‌شود در سال 2006 واردات محصولات این گروه ناگهان با کاهش بسیار چشمگیری مواجه شده و همزمان صادرات رشدی نزدیک به 60% درصدی را شاهد بوده است.

بطور کلی واردات این گروه در این سالها به‌ طور متوسط سالانه 7.6% رشد داشته و صادرات آن (بدون درنظر گرفتن رقم مربوط به سال 2012) رشد متوسط سالانه 23.02% را شاهد بوده است.

نمودار 21 : مجموع صادرات و واردات در زنجیره تجهیزات الکتریکی از سال 2003 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

در نمودار زیر صادرات و واردات هر یک از زیر بخش‌های گروه محصولات الکتریکی نشان داده شده است. همان‌طور که مشاهده می‌شود تراز تجاری کشور در زیربخش سیم و کابل مثبت به نظر رسیده و در سایر زیربخش‌ها میزان واردات به مراتب بیشتر از صادرات برآورد شده است.

رقم سنگین واردات و رشد سالانه بسیار چشمگیر زیربخش «موتور، ژنراتور و ترانسفورماتور» از نکات حائز اهمیت این نمودار است.

نمودار 22 : میزان صادرات و واردات در هریک از زیربخش‌های گروه محصولی تجهیزات الکتریکی از سال 2003 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

تجهیزات مخابراتی

محصولات متنوعی در گروه محصولات تجهیزات مخابراتی جای می‌گیرد که به‌ طور کلی می‌توان این محصولات را در سه بخش تجهیزات مصرفی، زیرساخت سیمی و زیساخت بی سیم تقسیم‌بندی نمود. اما در مجموع ارزش تولیدات این گروه طی سال‌های 1384 تا 1389 در کشور با کاهشی جدی مواجه بوده است. همان طور که در جدول زیر نشان داده شده است، علی‌رغم آنکه در این سالها ارزش تولیدات کل بخش صنعت کشور با نرخ متوسط سالانه 28.6% افزایش مواجه بوده اما در گروه تجهیزات مخابراتی ارزش تولیدات با کاهش متوسط 5.75% مواجه بوده است. که این امر از افت شدید جایگاه تولیدات این گروه در صنعت کشور را نشان می‌دهد.

جدول 6 : ارزش تولیدات در گروه محصولی تجهیزات مخابراتی کشور، 1384-1389

واحد 1384 1385 1386 1387 1388 1389 متوسط نرخ رشد
ارزش تولیدات تجهیزات مخابراتی میلیون ریال 1,584,253 2,001,465 1,776,367 1,633,155 2,459,370 1,178,127 5.75%-
ارزش تولیدات کل صنعت کشور میلیون ریال 541,231,026 690,779,094 797,069,762 1,143,266,631 1,557,501,480 1,903,778,472 28.60%
سهم از کل صنعت کشور درصد 0.29% 0.29% 0.22% 0.14% 0.16% 0.06% 27.03%-

مأخذ : پایگاه داده مرکز آمار ایران

نمودار زیر به بررسی روند تغییرات ارزش تولیدات تولیدکنندگان تجهیزات مخابراتی و مقایسه آن با ارزش تولید کل صنعت کشور می‌پردازد و به وضوح افول جایگاه این صنعت در کشور را نشان می‌دهد.

نمودار 23 : ارزش تولیدات در گروه محصولی تجهیزات مخابراتی کشور

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

ارزش صنعت تجهیزات مخابراتی در جهان (با احتساب اقلام مصرفی) سالیانه بالغ بر 500 میلیارد دلار برآورد شده است همچنین با احتساب خدمات و نرم‌افزارهای حوزه مخابرات این رقم باز هم‌افزا یش می‌یابد.

در حوزه تجارت خارجی تجهیزات مخابراتی، آمار و ارقام مربوط به صادرات و واردات این تجهیزات در سال 2011 در جدول زیر درج شده است. همان طور که مشاهده می‌شود علی‌رغم آنکه 3درصد از کل تجارت جهانی به این گروه اختصاص دارد، سهم این گروه در تجارت خارجی ایران یک هزارم این مقدار یعنی در حد بسیار ناچیز 0.003 درصد می‌باشد همچنین سهم ایران از کل تجارت جهانی این محصول نیز بسیار ناچیز است.

نکته دیگر در بررسی این ارقام نسبت صادرات به واردات ایران در این گروه محصولات است که همان طور که مشاهده می‌شود این نسبت نیز رقم ناچیزی محاسبه شده و به‌عبارتی واردات تجهیزات مخابراتی کشور قریب به 300 برابر صادرات آن بوده است. مقدار شاخص مزیت رقابتی آشکار متقارن 1 این تجهیزات 0.99766- است که نشان دهنده وضعیت نامساعد تجارت خارجی ایران و استفاده بسیارناچیز ایران از این بازار بزرگ می‌باشد.

جدول 7 : شاخص‌های عمومی تجارت خارجی در گروه تجهیزات مخابراتی - سال 2011

صادرات جهانی تجهیزات مخابراتی

(میلیون دلار)

کل صادرات ایران

(میلیون دلار)

کل واردات ایران

(میلیون دلار)

نسبت صادرات به واردت ایران سهم ایران از تجارت جهانی این محصول سهم صادرات این گروه از کل صادرات ایران سهم تجارت این محصول از کل تجارت جهانی SRCA
522,945 3.8 1,120 0.34% 0.0007% 0.003% 3% 0.99766-

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

در ادامه به‌طور جداگانه وضعیت صادرات و واردات این تجهیزات و همچنین زیربخش‌های این گروه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

جدول زیر صادرات کشور در هر یک از بخش‌های گروه تجهیزات مخابراتی را طی سال‌های 2002 تا 2011 نشان داده است. بیشترین صادرات کشور در سال 2006 اتفاق افتاده است که بیش از 30 میلیون دلار تجهیزات مخابراتی از کشور صادر شده است. همچنین مطابق این جدول متوسط رشد سالیانه تجهیزایت مخابراتی کشور در این سالها 2درصد بوده است.

جدول 8 : صادرات تجهیزات مخابراتی کشور در هریک از بخش‌ها از سال 2002 تا 2011 (میلیون دلار)

ردیف بخش‌های گروه تجهیزات مخابراتی 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 رشد میانگین سالانه
1 تجهیزات مصرفی مخابراتی 2.18 3.01 3.20 5.52 21.78 16.34 10.90 5.46 0.03 2.36 1%
2 تجهیزات زیرساخت سیمی 0.57524 0.7662 0.8226 1.4062 5.53184 4.15188 2.77192 1.392 0.012 1.07 7%
3 تجهیزات زیرساخت بیسیم 0.46256 4.5711 0.6837 1.6035 4.79836 5.44336 6.08836 6.7334 7.37835 0.436 1%-
4 مجموع صادرات 3.22 8.34 4.70 8.53 32.11 25.94 19.76 13.59 7.42 3.86 2%

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

مجموع صادرات کشور در گروه تجهیزات مخابراتی در نمودار زیر نشان داده شده است. همان طور که مشاهده می‌شود بعد از صادرات نسبتاً قابل توجه این تجهیزات در سال 2006، صادرات این اقلام از کشور شدیداً با کاهش مواجه شده است.

نمودار 24 : مجموع صادرات گروه تجهیزات مخابراتی کشور - 2002 تا 2011

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

نمودار زیر مجموع صادرات تجهیزات مخابراتی و سهم هریک از بخش‌ها در صادرات این گروه را در طی این سالها نشان می‌دهد. همان طور که مشاهده می‌شود در اکثر سالها تجهیزات مصرفی بخش اعظم صادرات کشور در این گروه محصولی را بخود اختصاص داده است هرچند در برخی سالها صادرات تجهیزات بیسیم نیز توانسته سهم قابل توجهی را به خود اختصاص دهد.

نمودار 25 : سهم هر یک از بخش‌ها در صادرات گروه محصولی تجهیزات مخابراتی کشور - 2002 تا 2011 (درصد)

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

واردات این تجهیزات به تفکیک بخش مربوطه در جدول زیر نشان داده شده است. به‌ طور کلی واردات این تجهیزات طی سال‌های اخیر با 20% درصد رشد سالانه مواجه بوده است.

جدول 9 : واردات هریک از بخش‌های گروه محصولی تجهیزات مخابراتی کشور از سال 2002 تا 2011 (میلیون دلار)

ردیف بخش‌های گروه تجهیزات مخابراتی 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 متوسط رشد
1 تجهیزات مصرفی مخابراتی 118 163 118 79 30 25 21 16 11 536 18%
2 تجهیزات زیرساخت سیمی 34 44 34 25 12 11 9 8 6 171 20%
3 تجهیزات زیرساخت بیسیم 73 109 127 240 99 139 178 217 257 413 21%
4 مجموع واردات 225 316 279 345 141 175 208 241 274 1,120 20%

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

مجموع واردات کشور در گروه تجهیزات مخابراتی در نمودار زیر نشان داده شده است. همان طور که مشاهده می‌شود در اکثر سالها این واردات تقریباً در محدوده 200 تا 300 میلیون دلار نوسان کرده است اما در سال 2011 ناگهان رشد بسیار چشمگیری در واردات کشور مشاهده شده است.

نمودار 26 : مجموع واردات گروه تجهیزات مخابراتی کشور - 2002 تا 2011

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

نمودار زیر مجموع واردات تجهیزات مخابراتی و سهم هریک از بخش‌ها در واردات این گروه را در این سالها نشان می‌دهد. همان طور که مشاهده می‌شود در اکثر سالها تجهیزات زیرساخت بی سیم بخش اعظم واردات کشور در این گروه را بخود اختصاص داده است هرچند در برخی سالها واردات تجهیزات مصرفی سهم قابل توجهی از واردات این گروه را شامل شده است.

نمودار 27 : سهم هر یک از بخش‌ها در واردات تجهیزات مخابراتی کشور - 2002 تا 2011 (درصد)

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی

محصولات گروه تجهیزات پزشکی به‌دلیل ارتباط مستقیم با سلامت فرد و جامعه نیازمند پیاده‌‌سازی دقیق استانداردهای عملکردی، ایمنی و کیفی می‌باشد به‌ طوریکه عدم رعایت دقیق موارد ذکر شده باعث ایجاد صدمات جانی و مرگ می‌شود لذا تولید‌کننده همواره ممکن است با پیگردهای قضایی و حقوقی ناشی از این ضایعات روبرو گردد. بالطبع برآورده نمودن اینگونه الزامات هزینه ­های طراحی، تولید و خدمات پس از فروش را به مراتب بیشتر از سایر حوزه­‌ها به تولید‌کننده تحمیل می­ نماید.

تجهیزات پزشکی تنوع و گستره وسیعی داشته به‌طوریکه مطابق سیستم کد گذاری بین ­المللی تجهیزات پزشکی نظیر سیستم نامگذاری جهانی تجهیزات پزشکی2 بیش از 8000 عنوان برای کالاها و تجهیزات این گروه محصولی وجود دارد.

تولیدات این صنعت در کلیه کشورها جزء محصولات راهبردی محسوب گردیده به نحوی که هرگونه چالش در این عرصه مشکلات جدی اجتماعی و امنیتی را برای دولت­‌ها بوجود می‌­آورد، به همین دلیل این صنعت هموراه مورد توجه ویژه بسیاری کشورها بوده است.

برخی از محصولات گروه تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی که شرکت‌های داخلی موفق به اخذ درصد بالایی از بازار آن در کشور شده‌اند، در جدول زیر قابل مشاهده می‌باشد.

جدول 10 : برخی از محصولات تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی که شرکت‌های داخلی بخش عمده بازار داخلی آن محصولات را دست گرفته اند

ردیف نام دستگاه سهم تولیدکنندگان داخلی محصول از بازار ایران
1 تخت بستری 95
2 مانیتورعلائم حیاتی 95
3 کنسول بالای سر بیمار 95
4 انکوباتور نوزاد 90
5 یونیت دندانپزشکی 90
6 الکتروکوتر 80
7 تخت اتاق عمل 80
8 انواع ساکشن 80

مأخذ : مصاحبه با دبیر انجمن صادرکنندگان تجهیزات پزشکی

درصد بالای استفاده از تولیدات داخلی در محصولات ذکر شده نشان دهنده‌ی کیفیت قابل قبول این محصولات بوده است. در برخی محصولات شرکت‌های تولید‌کننده‌ای که دارای استاندارد‌های معتبر جهانی مانند استانداد اروپا3 و استاندارد مواد غذائی و داروئی ایالات متحده آمریکا4 می‌باشند وجود دارد و بنابراین قابلیت صادرات این محصولات به دیگر کشورهای دنیا نیز وجود دارد (شایان ذکر است که در حال حاضر در برخی از این محصولات دارای صادرات می‌باشیم).

صنعت جهانی تجهیزات پزشکی از حدود 27000 شرکت تشکیل شده است و در حدود 1 میلیون نفر در جهان در این زمینه فعالیت می‌کنند. اروپا تقریباً نیمی از این جمعیت شاغل در زمینه‌ی تجهیزات پزشکی را در خود و در قالب 22500 شرکت تجهیزات پزشکی، جا داده است. در سال 2011 بازار جهانی این محصولات بیش از 273 میلیارد دلار بوده است.

بر اساس برآوردهای صورت گرفته حجم بازار جهانی تجهیزات پزشکی در سال 2012 در حدود 307 میلیارد دلار بوده است. پیش‌بینی می‌شود که حجم این بازار تا سال 2017، به‌میزان 437.4 میلیارد دلار برسد.

حجم تجارت جهانی تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی در سال 2012 بیش از 97 میلیارد دلار بوده است. بازار پیشرو در صنعت تجهیزات پزشکی، بازار آمریکا و اروپای غربی است. به‌طوری که در سال 2009 در حدود 40 درصد از درآمد این حوزه مربوط به کشور آمریکا بوده است.

میزان تولید و مصرف صنعت تجهیزات پزشکی به‌طور متعادل در مناطق مختلف جهان تقسیم نشده است. به گونه‌ای که به‌عنوان مثال کشور آمریکا در سال 2011، نزدیک به 45 درصد از بازار جهانی این محصولات و حدود 40 درصد از درآمد تولیدات این صنعت را به خود اختصاص داده است و علاوه بر بزرگترین مصرف‌کننده، به‌عنوان بزرگترین تولیدکننده تجهیزات پزشکی نیز شناخته می‌شود. در نمودار زیر سهم مناطق مختلف جهان از بازار تجهیزات پزشکی در سال 2011 قابل مشاهده می‌باشد.

نمودار 28 : سهم مناطق مختلف جهان از بازار تجهیزات پزشکی، سال 2011

مأخذ : Espicom, Worldwide Medical Market Forecast to 2016

آمریکا، ژاپن و اتحادیه‌ی اروپا سیستم‌های نظارت دقیقی بر تولید و تجارت تجهیزات پزشکی خود دارند و از "قوانین ضروری امنیت و عملکرد دستگاه‌های پزشکی5" که توسط کارگروه همسان‌‌سازی جهانی6 توصیه شده است، تبعیت می‌کند. این مسئله بخصوص برای سایر کشورها که اکثر تجهیزات پزشکی خود را وارد می‌کنند، یک نکته‌ی مثبت است و عاملی است که باعث نزدیک شدن قوانین وضع شده در جهان در این صنعت می‌گردد.

در نتیجه رشد بالای واردات تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکیبه کشور، تراز تجاری مکرراً منفی‌تر شده است و در سال 2011 به حدود 314- میلیون دلار رسیده است که در نمودار زیر قابل مشاهده می‌باشد.

نمودار 29 : تراز تجاری تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی ایران، 11-2001

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

در نمودار زیر آمار صادرات تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی ایران در بین سال‌های 2001 تا 2012 به‌طور مجزا قابل مشاهده می‌باشد.

نمودار 30 : میزان صادرات تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی، 11-2001

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

در نمودار زیر می‌توان سهم واردات و صادرات ایران را در بین سال‌های 2001 تا 2011 از تجارت جهانی مشاهده نمود. همانگونه که در این نمودار قابل مشاهده است، در سال‌های اخیر صادرات تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی رشدی نسبی را شاهد بوده است (سالانه نزدیک به 20%)؛ لذا در این سالها سهم صادرات ایران از تجارت جهانی از حدود 0.003% در سال 2008 به حدود 0.012% در سال 2010 ارتقا یافته است. یکی از علل این مسئله را می‌توان حمایت شرکت مادر تخصصی دارویی و تجهیزات پزشکی از شرکت بنگاه‌های معتبر در راستای شرکت در نمایشگاه‌های بین‌المللی خارج از کشور دانست. این مسئله پتانسیل بالای این صنعت در زمینه صادرات را (در صورت وجود حمایت مناسب دولتی) به خوبی بیان می‌نماید.

نمودار 31 : سهم صادرات ایران از تجارت جهانی در صنعت تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی، 11-2001

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

نسبت صادرات به واردات این تجهیزات در سال‌های اخیر تغییرات متفاوتی را شاهد بوده است در نمودار زیر نسبت صادرات به واردات تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی در بین سال‌های 2001 تا 2011 مورد بررسی قرار گرفته است. مشاهده می‌شود که در سال 2006 این نسبت جهشی ناگهانی را شاهد بوده است اما در سال‌های آینده به مرور از میزان آن کاسته شده است.

نمودار 32 : نسبت صادرات به واردات تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی ایران، 11-2001

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

نکته دیگر قابل ذکر درباره گروه محصولی تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی، تعدد کشورهای وارد کننده این تجهیزات از ایران می‌باشد؛ به گونه‌ای که کالاهای ساخت ایران در سال 2011 به 42 کشور دنیا از جمله بلاروس، ایتالیا، آلمان، هند، فرانسه و روسیه صادر شده است. صدور کالاهای این گروه (که عموماً در دسته کالاهای دانش بنیان محسوب می‌شوند) به کشورهای پیشرفته دنیا، تأیید کننده کیفیت بالای تجهیزات تولید شده در کشور و توانایی رقابت آن‌ها با بنگاه‌های بزرگ جهان می‌باشد. 10 کشور اصلی واردکننده تجهیزات پزشکی از ایران در جدول زیر قابل مشاهده می‌باشد.

جدول 11 : بزرگترین کشورهای واردکنندگان تجهیزات پزشکی از ایران در سال 2011

ردیف کشور وارد کننده از ایران میزان صادرات ایران

(میلیون دلار)

1 عراق 1.63
2 بلاروس 1.02
3 مالزی 0.915
4 ترکیه 0.725
5 ایتالیا 0.664
6 آلمان 0.66
7 پاکستان 0.354
8 امارات متحده عربی 0.259
9 عربستان سعودی 0.107
10 هند 0.091

نکته‌ی مهم و قابل توجه در رابطه با تجهیزات پزشکی وجود صادرات قابل توجه این محصولات به صورت غیر رسمی و خارج از گمرکات رسمی کشور می‌باشد. علت این امر وجود مسئله‌ی تحریم و همینطور حضور برخی نهادهای دولتی فعال در امر تولید و صادرات این محصولات می‌باشد. لذا حجم صادرات کشور در این محصولات به مراتب بیش از این مقدار بوده و در سال‌های گذشته رشد قابل توجهی نیز داشته‌اند. در پایگاه داده‌ی مرکز تجارت جهانی نیز در بخش اطلاعات تطبیق داده شده با سایر گمرکات حجم صادرات محصولات تجهیزات پزشکی کشور بسیار بالاتر بوده و برای مثال در سال 2011 بیش از 23 میلیون دلار ذکر شده است.

لوازم خانگی و صوتی و تصویری

در ادامه شاخص‌های تولید برخی محصولات مهم گروه لوزام خانگی و صوتی و تصویری نظیر یخچال و فریز، تلویزیون، ماشین لباسشویی و جاروبرقی مورد بررسی قرار می‌گیرند.

یخچال و فریزر

تولید این کالا در ایران از سال 1339 آغاز شده و در حال حاضر در کشور نزدیک به 300 واحد فعال به تولید این محصول مشغول هستند. هرچند تنها 15 واحد از این تعداد، ظرفیت اسمی قابل توجهی برای تولید محصول در اختیار دارند. در جدول زیر تعداد و ظرفیت اسمی واحدهای تولیدی برحسب ظرفیت تولید سالیانه شان درج شده است. مشاهده می‌شود که تنها 5% از این واحدها در زمره واحدهای با ظرفیت بزرگ جای می‌گیرند اما همین 5%، بیش از 50% از کل ظرفیت تولید یخچال و فریزر کشور را به خود اختصاص داده است.

جدول 12 : ظرفیت واحدهای تولیدی یخچال و فریزر در کشور

ردیف ظرفیت اسمی تولید سالانه تعداد واحد ظرفیت
1 بالای 100هزار بزرگ 15 2,971,000
2 بین 10تا 100هزار متوسط 89 2,191,081
3 بین هزار تا 10هزار کوچک 131 472,363
4 زیر هزار خرد 57 18,599
5 مجموع 292 5,653,043

قدمت تولید یخچال در کشور و فناوری متوسط این کالا باعث شده تا شرکت‌های داخلی بتوانند با ایجاد واحدهای طراحی صنعتی، تحقیقات و گسترش شبکه پشتیبانی و فروش، در گام اول کشورهای هم مرز با ایران را تغذیه نمایند، زیرا به لحاظ جغرافیایی موقعیت ایران برای صادرات به این کشورها به عنوان یک مزیت مطرح است. همچنین حجیم و سنگین بودن این کالا موجب شده تا تأمین بازار منطقه به طریق مستقیم از کشورهای بزرگ تولید‌کننده این محصولات همچون چین و کره و ... صرفه اقتصادی کمتری داشته باشد و این امر می‌تواند مزیت قابل توجهی را برای صنعت کشور ایجاد می‌کند.

نمودار زیر وضعیت تولید یخچال و فریزر در کشور را نشان می‌دهد. همان طور که در این نمودار مشاهده می‌شود علی‌رغم رشد نیاز داخل و همچنین ایجاد بازارهای منطقه‌ای، تولید این محصول در کشور عمدتاً روند ثابتی را دنبال کرده و رشد متوسط تولید سالانه این محصول در کشور طی سال‌های 1380 تا 1390 برابر با 1.2% بوده است.

نمودار 33 : تولید انواع یخچال و فریزر از سال 1380 تا 1390

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

در جدول زیر نشان داده می‌شود که تجارت جهانی این محصول در سال 2011 قریب به 16میلیارد دلار بوده که از این میزان سهم ایران تنها در حدود 4میلیون دلار بوده است. درحالیکه در همین سال نزدیک به 250میلیون دلار واردات یخچال و فریزر به کشور صورت گرفته است.

همان‌طور که قبلاً شرح داده شد، عمده همین صادرات ناچیز ایران نیز به کشور عراق بوده است.

جدول 13 : شاخص‌های کلی تجارت جهانی یخچال و فریزر

کل صادرات ایران

(میلیون دلار)

کل واردات ایران

(میلیون دلار)

کل تجارت جهانی

(میلیون دلار)

نسبت صادرات ایران به واردت ایران سهم ایران از تجارت جهانی این محصول سهم صادرات این محصول از کل صادرات ایران سهم تجارت این محصول از کل تجارت جهانی SRCA
4.1 248 15,853 1.6% 0.026% 0.005% 0.105% -0.9089

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

بررسی میزان صادرات یخچال و فریزر طی سال‌های 87-1383 در نمودار زیر نشان داده شده است و مشاهده می‌شود که از سال 1383 به تدریج از صادرات یخچال و فریزر کاسته شده است، به نحوی که میزان صادرات کشور از 48هزار دستگاه در سال 1383 به رقمی در حدود 7 هزار دستگاه در سال 1387 رسیده است که در این مسیر سالانه با نرخ متوسط 39% کاهش روبرو بوده است.

نمودار 34 : صادرات یخچال و فریزر از سال 1383 تا 1387

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

همچنین نمودار زیر بیانگر وضعیت واردات یخچال و فریزر به کشور می‌باشد. مشاهده می‌شود که واردات کشور در طی این سال‌ها همواره افزایش یافته و به‌ طور متوسط با رشد سالانه 21.26% مواجه بوده است.

نمودار 35 : واردات یخچال و فریزر از سال 1383 تا 1387

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

تلویزیون

عمده تولید کشور در این گروه محصولی به صورت مونتاژ و تحت لیسانس برندهای معتبر جهانی صورت می‌گیرد، لذا می‌توان ادعا کرد بدلیل سهم بسیار بالای واردات در این زمینه، عمده ارزش‌افزوده تولید این محصولات در خارج کشور حاصل می‌شود.

در جدول زیر تعداد و ظرفیت واحدهای تولیدکننده تلویزیون برحسب ظرفیت تولید سالیانه شان درج شده است. مشاهده می‌شود که در مجموع 25 واحد فعال در کشور به تولید این محصول می‌پردازند و از این میان 35% از این واحدها که در زمره واحدهای با ظرفیت بزرگ جای می‌گیرند نزدیک به 90%از کل ظرفیت اسمی تولید تلویزیون کشور را در خود جای داده‌اند.

جدول 14 : ظرفیت اسمی واحدهای تولید تلویزیون در کشور

ظرفیت اسمی تولید سالانه تعداد واحد ظرفیت
بالای 100هزار بزرگ 9 4,030,000
بین 10تا 100هزار متوسط 13 553,500
بین هزار تا 10هزار کوچک - -
زیر هزار خرد 3 401
مجموع 25 4,583,901

در نمودار زیر میزان تولید تلویزیون در کشور طی سال‌های 1380 تا 1390 مشاهده می‌شود. تولید این محصول در کشور طی سال‌های 1380 تا 1390 با رشد متوسط نزدیک به 7.7% درصدی مواجه بوده است همچنین از نکات جالب توجه در این نمودار جهش ناگهانی تولید سال‌های 1381 و 1388 می‌باشد.

در مجموع با توجه به اینکه نیاز کشور به این محصول قریب به 2.2 میلیون دستگاه برآورد شده است، می‌توان سهم تولید داخل از بازار کشور را معادل 80% درنظر گرفت.

نمودار 36 : میزان تولید تلویزیون در کشور، 1390-1380

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

ماشین لباسشویی

سالیان متمادی تنها دو شرکت مطرح در زمینه تولید ماشین لباسشویی دارای مجوز تولید از وزارت صنایع بودند و تقریباً بیش از بیست سال تنها دو مدل لباسشویی تولید و به فروش می‌رسید. اما اکنون نزدیک به 180 واحدتولیدی در زمینه تولید ماشین لباسشویی مشغول به فعالیت بوده و ظرفیت اسمی کشور در تولید محصول بیش از چهار میلیون دستگاه در سال می‌باشد.

در جدول زیر تعداد و ظرفیت واحدهای تولیدی ماشین لباسشویی برحسب ظرفیت تولید سالیانه شان درج شده است. مشاهده می‌شود که 10% از این واحدها قریب به 60% از کل ظرفیت تولید مشاین لباسشویی کشور را به خود اختصاص داده‌اند.

جدول 15 : ظرفیت اسمی واحدهای تولیدی ماشین لباسشویی در کشور

ردیف ظرفیت اسمی تولید سالانه تعداد واحد ظرفیت
1 بالای 100هزار بزرگ 17 2,490,000
2 بین 10تا 100هزار متوسط 50 1,396,717
3 بین هزار تا 10هزار کوچک 89 316,021
4 زیر هزار خرد 22 8,540
5 مجموع 178 4,211,278

نمودار زیر میزان تولید ماشین لباسشویی در کشور طی سال‌های 1380 تا 1390 را نشان داده است که مشاهده می‌شود تولید این محصول سالانه به‌ طور متوسط با 11% رشد مواجه بوده است.

نمودار 37 : میزان تولید ماشین لباسشویی، 1390-1380

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

در جدول زیر شاخص‌های عمومی تجارت خارجی ماشین لباسشویی در سال 2011 به تفکیکی دو نوع اتوماتیک و نیمه اتوماتیک درج شده است. در این جدول مشاهده می‌شود که سهم ایران از کل تجارت 8,762 میلیون دلاری این محصول بسیار ناچیز می‌باشد.

جدول 16 : شاخص‌های کلی تجارت جهانی ماشین لباسشویی

کل صادرات ایران

(میلیون دلار)

کل واردات ایران

(میلیون دلار)

کل تجارت جهانی

(میلیون دلار)

نسبت صادرات ایران به واردت ایران سهم ایران از تجارت جهانی این محصول سهم صادرات این محصول از کل صادرات ایران سهم تجارت این محصول از کل تجارت جهانی SRCA
اتوماتیک 1.2 160 8,355 0.75% 0.014% 0.002% 0.055% -0.947
نیمه اتوماتیک 2.5 6.8 407 32.3% 0.55% 0.003% 0.003% 0.04312
مجموع 3.7 166.8 8,762 2.218% 0.422% 0.004% 0.058% -0.8578

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

وضعیت صادرات ماشین لباسشویی کشور در نمودار زیر قابل مشاهده است. در این نمودار قابل مشاهده است که روند تغییر در میزان صادرات ماشین لباسشویی طی سال‌های 1383-1387 علیرغم نوسانات متفاوت در سال‌های 85 و 86، روندی افزایشی داشته و با متوسط نرخ رشد 29% افزایش یافته است.

نمودار 38 : صادرات ماشین لباسشویی از سال 1383 تا 1387

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

نمودار زیر مربوط به وضعیت واردات ماشین لباسشویی به کشور می‌باشد. بر طبق این جدول میزان واردات ماشین لباسشویی به کشور همه ساله افزایش یافته و در طی سال‌های 1383 تا 1387 این رقم به‌ طور میانگین با افزایش سالانه 15.38% مواجه بوده است.

نمودار 39 : واردات ماشین لباسشویی از سال 1383 تا 1387

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

جاروبرقی

جاروبرقی از جمله لوازم خانگی است که در سه دهه اخیر وارد زندگی خانوارهای ایرانی گردیده است. استفاده از این وسیله در دهه 1340 عمومیت نداشت. براساس آمار بودجه خانوار، در سال 56 تنها 7.34 درصد خانوارهای شهری دارای جارو برقی بوده‌اند (254 هزار دستگاه).

درصد خانوارهای مصرف‌کننده جارو برقی در ایران به سرعت افزایش یافت به‌ طوری که در سال 63 متوسط 17.8 درصد از خانوارهای شهری دارای این وسیله بوده‌اند.

اولین سابقه تولید جارو برقی در ایران مربوط به سال 1357 است. در حال حاضر تعداد 48 واحد تولیدی به تولید این محصول می‌پردازند. که در جدول زیر تعدد این واحدها از منظر میزان ظرفیت اسمی بررسی شده است. در این جدول تعداد و ظرفیت واحدهای تولیدی برحسب ظرفیت اسمی تولید سالیانه شان درج شده است.

همان طور که از این جدول مشخص می‌شود، 65% از ظرفیت کل کشور در 8 واحد تولیدی (17درصد از واحدها) جای گرفته است.

جدول 17 : ظرفیت اسمی واحدهای تولیدی جارو برقی کشور

ردیف ظرفیت اسمی تولید سالانه تعداد واحد ظرفیت
1 بالای 100هزار دستگاه بزرگ 8 1,490,000
2 بین 10تا 100هزار دستگاه متوسط 21 731,100
3 بین هزار تا 10هزار دستگاه کوچک 16 70,617
4 زیر هزار دستگاه خرد 3 820
5 مجموع 48 2,292,537

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

روند تغییرات در میزان صادرات جاروبرقی طی سال‌های 87-1383 در نمودار زیر قابل مشاهده است. این تمودار حاکی از آن است که علیرغم نوسانات مختلف، صادرات این محصول روندی کاهشی داشته و طی این سال‌ها با نرخ متوسط حدود 25% کاهش یافته است.

نمودار 40 : صادرات جاروبرقی از سال 1383 تا 1387

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

وضعیت واردات جاروبرقی به کشور نیز در نمودار زیر نشان داده شده است. در این نمودار مشاهده می‌شود که واردات این محصول به کشور به‌ طور متوسط با رشد 20.09% مواجه بوده است.

نمودار 41 : واردات جاروبرقی از سال 1383 تا 1387

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

فناوری

سطح فناوری محصولاتی که تولید می‌شوند نشان دهنده سطح فناوری کشور است. سطح فناوری محصولات بر اساس طبقه بندی رشته فعالیت ها انجام می شود. چندین طبقه بندی برای رشته فعالیت ها به لحاظ سطح فناوری ارائه شده است. یکی از این طبقه بندی ها، طبقه بندی سانجایالال است که سطح فناوری رشته فعالیت ها را به چهار گروه طبقه بندی می کند. در نمودار زیر و نمودار زیر و نمودار زیر صادرات محصولات صنعتی و معدنی، ارزش افزوده و اشتغال به تفکیک سطح فناوری رشته فعالیت، بر اساس این طبقه بندی ارائه شده است.

نمودار 42 : صادرات کالاهای به‌تفکیک سطح فناوری در سال 1389 نمودار 43 : اشتغال رشته فعالیت‌ها به‌تفکیک سطح فناوری سال 1389

نمودار 44 : سهم ارزش‌افزوده رشته فعالیت‌ها به‌تفکیک سطح فناوری به قیمت جاری سال 1389

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

همچنان که مشاهده می شود، محصولاتی که فناوری آن ها متوسط است، سهم به نسبت بیشتری در صادرات دارند.

یکی دیگر از طبقه بندی ها، طبقه بندی سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل است. در این طبقه بندی رشته فعالیت ها به سه گروه تقسیم می‌شوند: فناوری پایین، فناوری متوسط رو به پایین، فناوری متوسط و بالا

نمودار زیر، سهم فناوری از ارزش‌افزوده تولیدی به‌تفکیک مناطق مختلف جهان در سال 2009 را نشان می‌دهد.

نمودار 45 : سهم فناوری از ارزش‌افزوده تولیدی به‌تفکیک مناطق مختلف جهان در سال 2009

مأخذ : پایگاه داده سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل

در طول سال های 1995 تا 2009 سهم کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه از فناوری های متوسط و بالا از 41.3 درصد به 55.8 درصد افزایش یافته است. از لحاظ منطقه ای، آسیای شرقی و اقیانوس آرام در سال 2009، 46 درصد تولید فناوری های متوسط و بالا را برعهده داشته اند. با افزایش روند جهانی شدن، اقتصادهای در حال توسعه (به ویژه در آسیای شرقی) با افزایش انتقال فناوری و دسترسی به بازار، هرچه بیشتر در زنجیره ارزش جهانی و تولید ادغام شده اند. کشورهایی چون چین، تایوان و مالزی با تولید محصولات با ارزش افزوده کمتر شروع کرده و به تدریج به سمت تولید محصولات فناورانه و با ارزش افزوده بالاتر تغییر جهت دادند.

روند سهم محصولات با فناوری متوسط و بالا از ارزش‌افزوده تولید کالا در برخی از کشورها و میانگین جهانی در نمودار زیر نمایش داده شده است.

نمودار 46 : سهم محصولات با فناوری متوسط و بالا در ارزش‌افزوده بخش تولید

مأخذ : پایگاه داده سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل

همچنان که مشاهده می شود، سهم محصولات با فناوری متوسط و بالا در ارزش افزوده تولید کالا در ایران نسبت به سایر کشورها قابل قبول بوده و بیشتر از هند، ترکیه و روسیه است؛ اما سهم این محصولات در صادرات کشور مناسب نیست، که البته سهم پایین این محصولات ناشی از سهم بالای صادرات نفت است. سهم هزینه‌های تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی کشور بر اساس مطالعه شورای عالی عتف، در سال 1389 برابر 0.63 درصد بوده است. هزینه اندک برای تحقیق و توسعه بیشتر به بنگاه ها بر می گردد تا دولت. سهم دولت از تأمین هزینه‌های تحقیق و توسعه در ایران نست به سایر کشورها بالا است.

دسته‌بندی صنایع بر اساس سطح تکنولوژی

بر اساس طبقه‌بندی سازمان همکاری اقتصادی و توسعه از صنایع تولیدی بر مبنای شدت تحقیق و توسعه در آن‌ها صنایع به چهار دسته‌ی زیر تقسیم می‌شوند:

  • صنایع با فناوری بالا
  • صنایع با فناوری متوسط و بالا
  • صنایع با فناوری متوسط و پایین
  • صنایع با فناوری پایین

این دسته‌بندی برای صنایع مختلف در جدول زیر آورده شده اند:

جدول 18 : دسته‌بندی صنایع بر اساس سطح تکنولوژی

صنایع با فناوری بالا صنایع با فناوری متوسط و بالا
  • صنایع هوایی و فضایی
  • صنایع دارویی
  • لوازم و تجهیزات اداری، حسابداری و محاسبات
  • تجهیزات ارتباطات و رادیو و تلویزیون
  • ابزار دقیق، تجهیزات پزشکی و ابزار نوری
  • دستگاه‌ها و ماشین‌های الکتریکی
  • وسایل نقلیه‌ی موتوری، ترلرها و نیمه تریلرها
  • صنایع شیمیایی به جز دارویی
  • تجهیزات حمل‌ونقل و ریلی
  • تجهیزات و ماشین آلات
صنایع با فناوری متوسط و پایین صنایع با فناوری پایین
  • ساخت و تعمیر کشتی و قایق
  • محصولات پلاستیکی و لاستیکی
  • زغال سنگ، محصولات تصفیه شده‌ی نفتی و سوخت هسته ای
  • محصولات معدنی غیر فلزی دیگر
  • فلزات اصلی و محصولات فلزی ساخته شده
  • بازیافت، تولید جواهرات، آلات موسیقی و ...
  • چوب، کاغذ و محصولات کاغذی
  • محصولات غذایی، نوشیدنی و تنباکو
  • پارچه، محصولات پارچه‌ای، چرم و ...

در این طبقه‌بندی کدهای آیسیک در یکی از دسته‌های ذکر شده قرار گرفته‌اند.

همان‌طور که پیشتر ذکر شد کدهای آیسیک مرتبط با زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی عمدتا در زمره صنایع با فناوری بالا قرار دارند. این دسته‌بندی در نمودار زیر آورده شده است.

دسته‌بندی کدهای آیسیک بر اساس سطح فناوری

نمودار 47 : میزان هزینه‌های تحقیق و توسعه در رشته فعالیت‌های مختلف صنعتی در کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه

مأخذ : سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه

نکته‌ی جالب توجه در نمودار بالا اینست که در کدهای غیر از 30، 32 و 33 تنها بخشی از کد مورد نظر به عنوان صنعت دارای فناوری برتر در نظر گرفته شده است.

ارتقای فناوری زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در کشور

در ادامه به بررسی اقدامات صورت گرفته در کشور برای ارتقای فناوری زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی پرداخته می‌شود، این اقدامات عبارتند از:

  • تشکیل ستاد راهبردی در فناوری میکروالکترونیک در معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری

معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به‌ منظور ارتقای فناوری‌های راهبردی در کشور و در راستای نقشه جامع علمی کشور اقدام به راه اندازی ستادهای راهبردی در چندین فناوری نموده است. یکی از فناوری‌های راهبردی مد نظر این معاونت فناوری میکروالکترونیک بوده است. این ستاد از سال 87 آغاز به کار نموده است و تا کنون مشغول به فعالیت می‌باشد.

  • ایجاد کانون‌های هماهنگی دانش و صنعت

به‌ منظور ایجاد ارتباط مؤثر بین دانشگاه و صنعت و سایر ذی­ نفعان نظام علم، فناوری و نوآوری کشور، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری اقدام به ایجاد مجموعه‌هایی با عنوان «کانون­‌های هماهنگی دانش و صنعت» کرده است که مأموریت دارند با تمرکز بر یک محصول، خدمت یا فناوری خاص، مسائل و مشکلات آن حوزه را با هدف ایجاد تعاملات نزدیک­تر بین دانشگاه­‌ها و صنایع و تسهیل فرایند تبدیل ایده به کسب وکار در دستور کار خود قرار دهند. برخی از کانون‌های مرتبط با این زنجیره تأمین در ادامه آورده شده‌اند.

جدول 19 : کانون‌های هماهنگی دانش و صنعت

نام کانون موسس آدرس سایت
ماشین‌ها و مبدل‌های الکتریکی جهاد دانشگاهی www.emacon.ir
لوازم خانگی انرژی بر شورای صنایع گاز و لوازم خانگی www.khds.ir
خودروهای الکتریکی و دونیرو مرکز تحقیقات خودرو، سوخت و محیط زیست (دانشگاه تهران) www.sicc-hv.ir
کاربرد سلول‌های خورشیدی پژوهشگاه مواد و انرژی www.solarcells.ir

فناوری‌های آینده در این زنجیره

در ادامه، به فناوری‌های آینده هر گروه و وضعیت آن فناوری در حال حاضر اشاره شده است. این فناوری‌ها در 8 گروه «میکرو الکترونیک و نمایشگرها»، «ارتباطات و اطلاعات»، «علم مواد»، «نظامی»، «علوم اعصاب»، «رباتیک» و «حمل‌ونقل» تقسیم‌بندی شده‌اند. همچنین سطح و وضعیت هریک از این فناوری‌ها در قالب سطوح و مراحل «تحقیقات»، «انتشار»، «توسعه»، «آزمایش‌های اولیه»، «ساخت نمونه‌های اولیه»،«گسترش کاربردها»، «کاربرد محدود» و «تجاری سازی» معرفی شده است.

جداول زیر به شرح این فناوری‌ها پرداخته اند:

جدول 20 : فناوری‌های آینده در گروه میکرو الکترونیک و نمایشگرها

ردیف نام فناوری وضعیت فناوری
تحقیقات انتشار توسعه آزمایش‌های اولیه ساخت نمونه‌های اولیه گسترش کاربردها کاربرد محدود تجاری‌‌سازی
1 3D displays * *
2 Ferro Liquid Display *
3 Field emission display *
4 Holography *
5 Interferometric modulator display * *
6 Laser video displays *
7 OLED displays *
8 Organic light-emitting transistor *
9 Quantum dot display *
10 Screenless display,EyeTap *
11 Telescopic pixel display *
12 Time-multiplexed optical shutter *
13 Electronic nose * *
14 E-textiles * *
15 Flexible electronics * * *
16 Memristor *
17 Spintronics *
18 Thermal copper pillar bump *

جدول 21 : فناوری‌های آینده در گروه انرژی

ردیف نام فناوری وضعیت فناوری
تحقیقات انتشار توسعه آزمایش‌های اولیه ساخت نمونه‌های اولیه گسترش کاربردها کاربرد محدود تجاری‌‌سازی
1 Electric double-layer capacitor * *
2 Generation IV reactor * *
3 Grid energy storage *
4 Lithium-air battery * *
5 Lithium iron phosphate battery *
6 Molten salt battery *
7 Nanowire battery * *
8 Nantenna *
9 Silicon–air battery *
10 Smart grid * *
11 Solar roadway *
12 Wireless energy transfer * *
13 Energy harvesting *

جدول 22 : فناوری‌های آینده در گروه ارتباطات و اطلاعات

ردیف

نام فناوری

وضعیت فناوری
تحقیقات انتشار توسعه آزمایش‌های اولیه ساخت نمونه‌های اولیه گسترش کاربردها کاربرد محدود تجاری‌‌سازی
1 4G cellular communication *
2 Artificial brain *
3 Artificial intelligence *
4 Augmented Reality *
5 Emerging memory technologies T-RAM، Z-RAM، TTRAM، CBRAM،SONOS، RRAM، Racetrack memory، NRAM، Millipede memory *
6 Fourth-generation optical discs (3D optical data storage، Holographic data storage) * *
7 General-purpose computing on graphics processing units *
8 Machine translation *
9 Machine vision * * *
10 Mobile collaboration * *
11 Optical computing *
12 Quantum computing * *
13 Quantum cryptography *
14 Radio-frequency identification *
15 Semantic Web or answer machine *
16 Speech recognition * * *
17 Three-dimensional integrated circuit * *
18 Virtual Reality *

جدول 23 : فناوری‌های آینده در گروه علم مواد

ردیف

نام فناوری

وضعیت فناوری
تحقیقات انتشار توسعه آزمایش‌های اولیه ساخت نمونه‌های اولیه گسترش کاربردها کاربرد محدود تجاری‌‌سازی
1 Graphene * *
2 High-temperature superconductivity * *
3 Quantum dots * * *
4 Silicene *

جدول 24 : فناوری‌های آینده در گروه نظامی

نام فناوری

وضعیت فناوری
تحقیقات انتشار توسعه آزمایش‌های اولیه ساخت نمونه‌های اولیه گسترش کاربردها کاربرد محدود تجاری‌‌سازی
Stealth technology در مرحله تحقیقات، توسعه * *

جدول 25 : فناوری‌های آینده در گروه علوم اعصاب

ردیف

نام فناوری

وضعیت فناوری
تحقیقات انتشار توسعه آزمایش‌های اولیه ساخت نمونه‌های اولیه گسترش کاربردها کاربرد محدود تجاری‌‌سازی
1 Brain-computer interface * *
2 Brain-reading،Neuroinformatics *
3 Electroencephalography * *

جدول 26 : فناوری‌های آینده در گروه ربوتیک

ردیف

نام فناوری

وضعیت فناوری
تحقیقات انتشار توسعه آزمایش‌های اولیه ساخت نمونه‌های اولیه گسترش کاربردها کاربرد محدود تجاری‌‌سازی
1 Swarm robotics *
2 Unmanned vehicle * * *

جدول 27 : فناوری‌های آینده در گروه حمل‌ونقل

ردیف

نام فناوری

وضعیت فناوری
تحقیقات انتشار توسعه آزمایش‌های اولیه ساخت نمونه‌های اولیه گسترش کاربردها کاربرد محدود تجاری‌‌سازی
1 Electric vehicle * *
2 Driverless car * * *
3 High Altitude Platforms * * *

جدول 28 : فناوری‌های آینده در سایر گروه‌های مرتبط

ردیف

نام فناوری

وضعیت فناوری
تحقیقات انتشار توسعه آزمایش‌های اولیه ساخت نمونه‌های اولیه گسترش کاربردها کاربرد محدود تجاری‌‌سازی
1 Biometrics *
2 Digital scent technology *
3 Immersive virtual reality *
4 LED lamp *
5 Magnetic levitation * *
6 Magnetic refrigeration *
7 Miniaturized satellite * * *
8 Tricorder * *
9 Vehicular communication systems * * *

منابع انسانی

حوزه منابع انسانی در این زنجیره از دو منظر بررسی می‌شود. ابتدا آمار شاغلین این زنجیره و گروه‌های مرتبط با آن مورد بررسی و مطالعه قرار می‌گیرد و سپس نظام آموزش عالی، تعداد دانشجویان و روند تربیت نیرو و تولید علم در رشته‌های مرتبط با این زنجیره بررسی خواهد شد.

شاغلین

تعداد شاغلین در هریک از گروه‌های صنایع الکتریکی و الکترونیکی طی سال‌های 1384 تا 1389 در جدول زیر آورده شده است. هموراه نزدیک به 50 درصد از اشتغال این زنجیره در در گروه تجهیزات الکتریکی جای گرفته است. همچنین در سه گروه تجهیزات مخابراتی، لوازم صوت و تصویر و میکرو الکترونیک اشتغال با روندی کاهشی مواجه بوده و گروه لوازم دفتری، حسابداری و محاسباتی افزایش قابل ملاحظه‌ای در تعداد شاغلین داشته بوده است.

از آنجا که سهم این زنجیره از کل اشتغال بخش صنعت، تاحدودی ثابت بوده و تغییرات چندانی نداشته به‌ طور کلی می‌توان ادعا کرد اشتغال این زنجیره هماهنگ با اشتغال کل صنعت رشد کرده است.

جدول 29 : اشتغال در هریک از گروه‌های زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی از سال 1384 تا 1389

گروه‌های مرتبط 1384 1385 1386 1387 1388 1389 متوسط رشد سالانه
تجهیزات الکتریکی 50,020 49,045 52,542 62,088 55,886 60,500 3.88%
الکترونیک خودرو 9,706 10,239 11,044 12,927 12,960 12,984 5.99%
تجهیزات پزشکی 9,385 8,241 8,382 9,320 8,517 10,295 1.87%
لوازم دفتری، حسابداری و محاسباتی 5,338 4,503 4,881 10,902 9,499 10,190 13.80%
تجهیزات مخابراتی 10,152 9,791 9,600 9,886 7,923 8,203 4.17%-
لوازم صوتی و تصویری 8,748 8,748 7,503 8,270 7,061 7,815 2.23%-
کنترل صنعتی و اندازه‌گیری 6,107 5,725 6,883 7,010 7,253 7,256 3.51%
ادوات و میکروالکترونیک 2,827 2,646 2,792 3,149 2,786 2,629 1.44%-
مجموع اشتغال زنجیره 102,283 98,939 103,627 123,552 111,886 119,873 3.22%
اشتغال کل صنعت 1,369,102 1,382,083 1,422,683 1,629,135 1,614,800 1,610,627 3.30%
سهم اشتغال زنجیره از کل صنعت 7.5% 7.2% 7.3% 7.6% 6.9% 7.4%

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

در نمودار زیر مشاهده می‌شود که در سال 1389، 50درصد از شاغلین این زنجیره در گروه تجهیزات الکتریکی فعال بوده و پس از آن گروه الکترونیک خودرو با 11درصد و تجهیزات پزشکی (الکتریکی و غیرالکتریکی) با 9درصد بیشترین سهم از اشتغال کل این زنجیره را در خود جای داده‌اند.

نمودار 48 : سهم هریک از گروه‌های صنایع الکتریکی و الکترونیکی در اشتغال زنجیره در سال 1389

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

در نمودار زیر نیز روند تغییر در میزان اشتغال هریک از گروه‌های مرتبط با زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی نشان داده شده است. از نکات جالب توجه در این نمودار بروز جهشی شدید در سال 1387 در میزان اشتغال دو گروه لوازم دفتری، حسابداری و محاسباتی و تجهیزات الکتریکی است که البته این جهش با جهش قبلی مشاهده شده در ارزش‌افزوده این گروه‌ها در همین سال نیز مطابقت و هماهنگی دارد.

نمودار 49 : وضعیت شاغلین در هریک از گروه‌های صنایع الکتریکی و الکترونیکی از سال 1384 تا 1389

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

در نمودار زیر وضعیت حضور شاغلین زن و مرد در هریک از گروه‌های زیرمجموعه زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی مشاهده می‌شود. براساس این نمودار در تمامی این زنجیره حضور شاغلین زن بیش از میانگین کل صنعت برآورد شده است. در مجموع نیز بیش از 22 درصد از شاغلین این زنجیره را زنان تشکیل می‌دهند، در حالیکه این عدد برای کل صنعت تنها 10.1% می‌باشد.

بطور ویژه در گروه الکترنیک خودرو حضور شاغلین زن بیش از مردان بوده و 58.7% از شاغلین این گروه را زنان تشکیل می‌دهند. هم چنین کم‌ترین حضور زنان در این زنجیره مربوط به گروه تجهیزازت کنترل صنعتی و ابزار دقیق است که 13% از شاغلین آن را زنان تشکیل داده‌اند.

نمودار 50 : میزان حضور شاغلین مرد و زن در هریک از گروه‌های صنایع الکتریکی و الکترونیکی و مقایسه آن با کل بخش صنعت

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

حضور شاغلین تولیدی و غیر تولیدی در این زنجیره در نمودار زیر بررسی شده و نشان داده شده است که در مجموع حضور شاغلین غیرتولیدی در زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی 2درصد بیشتر از کل صنعت می‌باشد. از این میان گروه الکترونیک خودرو کم‌ترین حضور شاغلین غیرتولیدی را شاهد و 80درصد از شاغلین این گروه تولیدی می‌باشند. در مقابل در گروه تجهیزات مخابراتی بیشترین حضور شاغلین غیرتولیدی مشاهده شده و 68درصد از این شاغلین به فعالیت تولیدی مشغول هستند.

نمودار 51 : میزان حضور شاغلین تولیدی و غیر تولیدی در هریک از گروه‌های صنایع الکتریکی و الکترونیکی و مقایسه آن با کل بخش صنعت

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

در نمودار زیر وضعیت تحصیلات در هریک از گروه‌های زیرمجموعه زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی نشان داده شده است. در مجموع این زنجیره نزدیک به 30 درصد از شاغلین دارای تحصیلات عالیه (فوق دیپلم، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا) هستند در حالیکه در کل صنعت این رقم کمتر از 23 درصد است. همچنین از نکات جالب توجه در این زمینه حضور 50درصدی شاغلین دارای تحصیلات عالیه در گروه لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی است. پس از آن گروه‌های میکروالکترونیک (ادوات) و تجهیزات مخابراتی نیز با حضور 35درصدی شاغلین دارای تحصیلات عالیه بیشترین سهم در این زمینه را دارا می‌باشند.

همچنین در گروه الکترونیک خودرو تنها 19.7% از شاغلین دارای تحصیلات عالیه هستند که این رقم از درصد محاسبه شده برای کل صنعت نیز پایین‌تر است.

نمودار 52 : سطح تحصیلات شاغلین فعال در هریک از گروه‌های صنایع الکتریکی و الکترونیکی

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

سطح مهارت شاغلین تولیدی هریک از گروه‌های مرتبط با زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در نمودار زیر نشان داده شده است. به‌ طور کلی شاغلین تولیدی فعال در زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی سطح مهارتی بالاتر از میانگین کل صنعت را دارا می‌باشند.

نکته جالب توجه در این نمودار حضور چشمگیر کارگران ساده در گروه الکترونیک خودرو است. که به مراتب بیش از مقدار میانگین زنجیره و حتی کل صنعت در این گروه حضور دارند. همچنین در گروه‌های لوازم صوتی و تصویری و تجهیزات کنترل صنعتی و ابزار دقیق نیز سطح مهارت تاحدودی پایین‌تر از میانگین صنعت محاسبه شده و بیشترین سطح مهارت این زنجیره نیز در شاغلین گروه لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی مشاهده شده است.

نمودار 53 : وضعیت سطح مهارتی شاغلین تولیدی در هریک از گروه‌های صنایع الکتریکی و الکترونیکی

مأخذ : پایگاه داده مرکز امار ایران

سهم هریک از گروه‌ها در اشتغال زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی نیز در نمودار زیر نشان داده شده است. چنانچه مشاهده می‌شود تفاوت معناداری در سهم هر گروه در اشتغال کشورها مشاهده می‌شود. برای مثال در گروه تجهیزات پزشکی و ابزار دقیق، 37 درصد از شاغلین کشور آمریکا، 3 درصد از شاغلین چین و 12 درصد از شاغلین ایران فعالیت می‌کنند.

لازم به‌ ذکر است تفاوت‌های مشاهده شده در این ارقام الزاماً به معنای تمرکز کمتر یا بیشتر کشور‌ها در یک گروه نبوده و باید در کنار این ارقام به ارزش‌افزوده و شاخص بهره‌وری هر گروه نیز توجه شود.

نمودار 54 : سهم هر یک از بخش‌ها در اشتغال چند کشور در حوزه تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی

مأخذ : پایگاه داده‌های سازمان توسعه صنعتی

دانشجویان

خوشبختانه وضعیت کشور در این بخش چه از لحاظ کیفیت و چه از لحاظ کمیت نسبت به سایر رشته‌ها در بهترین وضعیت قرار داشته و در این حوزه پتانسیل عظیمی جهت یک جهش بزرگ فناوری و صنعتی در کشور نهفته است.

به‌ طور متوسط رشته مهندسی برق بالاترین رشته مهندسی از لحاظ رتبه‌های برتر کنکوری و انتخاب نخبگان بوده و بخش قابل توجهی از بهترین نخبگان کشور در این رشته تربیت شده‌اند. رشته مهندسی الکترونیک هم از جمله رشته‌های پنج گانه این حوزه می‌باشد.

از لحاط کمّی نیز دانشجویان 5 رشته (حسابداری، مهندسی کامپیوتر، مدیریت، مهندسی برق و حقوق) در کشور در حدود 40 درصد جمعیت دانشگاهی کشور را تشکیل می‌دهند که رشته مهندسی برق از جمله آن‌ها می‌باشد.

لذا به جهت بررسی دقیقتر این حوزه، آمار دانشجویان برق و الکترونیک کشور به تفصیل در جدول زیر بیان می‌گردد. مشاهده می‌شود که روند پذیرش دانشجو به‌ طور کلی صعودی بوده و این جمعیت همواره در همه مقاطع کاردانی، کارشناسی ارشد و دکتری رو به رشد بوده است.

جدول 30 : تعداد دانشجویان رشته‌های برق و کامپیوتر در 4 سال اخیر

ردیف سال کاردانی کارشناسی کارشناسی ارشد دکتری جمع
جمع مرد زن جمع مرد زن جمع مرد زن جمع مرد زن جمع مرد زن
1 85-86 63235 36829 26406 60159 34429 25370 4704 3474 12130 749 623 126 128847 75355 53492
2 86-87 76992 50009 26983 49022 30943 18079 6338 4567 1771 1068 899 169 133802 86800 47002
3 87-88 174399 114222 60177 151540 82649 68891 10314 6210 4104 1301 1041 260 337554 204122 133432
4 88-89 295970 209075 86895 270560 160470 110090 13570 9481 4089 1475 1189 286 581575 380215 201360

مأخذ : مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی

در جدول زیر و جدول زیر و جدول زیر و جدول زیر سهم دانشجوبان شاغل به تحصیل در رشته‌های مهندسی برق و کامپیوتر از کل دانشجویان فنی و مهندسی به ترتیب در مقاطع کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری درج شده است. مطابق این جداول، در سال 1389 در مقطع کاردانی 54.7%، در مقطع کارشناسی 42%، در مقطع کارشناسی ارشد 28.7% و در مقطع 26.1% از کل دانشجویان رشته‌های فنی و مهندسی در رشته‌های مهندسی برق و کامپیوتر مشغول به تحصی بوده‌اند.

جدول 31 : تعداد دانشجویان مقطع کاردانی

ردیف سال برق و کامپیوتر کل فنی و مهندسی درصد برق و کامپیوتر به کل
1 85-86 63235 132482 47.7
2 86-87 76992 139183 55.3
3 87-88 174399 159085 داده‌های اشتباه
4 88-89 295970 541229 54.7

مأخذ : مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی

جدول 32 : تعداد دانشجویان مقطع کارشناسی

ردیف سال برق و کامپیوتر کل فنی و مهندسی درصد برق و کامپیوتر به کل
1 85-86 60159 136575 44
2 86-87 49022 300667 16.3
3 87-88 151540 252588 60
4 88-89 270560 645461 42

مأخذ : مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی

جدول 33 : تعداد دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد

ردیف سال برق و کامپیوتر کل فنی و مهندسی درصد برق و کامپیوتر به کل
1 85-86 4704 19728 23.8
2 86-87 6338 25400 24.9
3 87-88 10314 27241 37.9
4 88-89 13570 47279 28.7

مأخذ : مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی

جدول 34 : تعداد دانشجویان مقطع دکتری

ردیف سال برق و کامپیوتر کل فنی و مهندسی درصد برق و کامپیوتر به کل
1 85-86 749 2539 29.5
2 86-87 1068 3864 27.6
3 87-88 1301 4665 27.9
4 88-89 1475 5654 26.1

مأخذ : مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی

آمار و اطلاعات فوق نشان دهنده آن است که حجم انبوه و قابل توجهی از نیروهای انسانی با کیفیت کشور در رشته‌های تحصیلی مهندسی برق و کامپیوتر تربیت شده‌اند که با سیاستگذاری درست صنعتی کشور و هدایت هدفمند منابع مالی می‌توان از این پتانسیل بزرگ در کشور بهره برد.

مقالات علمی

گرچه مقاله به تنهایی شاخص مناسبی برای ارزیابی وضعیت صنعتی کشور نیست اما به عنوان یکی از معیارهای سنجش رشد علمی کشورها، بهبود وضعیت چاپ مقالات معتبر در کشور می‌تواند نمادی از رشد آن کشور باشد. این مسئله در حوزه‌های دانش بنیان صنعتی اهمیت دو چندانی می‌یابد. لذا در این بخش تحلیلی بر روی وضعیت مقالات ارائه شده توسط محققین کشور انجام خواهد شد.

با توجه به اینکه جست و جوی دقیق مقالات ارائه شده در این حوزه مقدور نیست، به ناچار برای به دست آوردن آماری در خور توجه و نزدیک به واقعیت به دنبال آمار مقالات ارائه شده در حوزه الکترونیک خواهیم رفت.

الکترونیک به چند زیربازه تقسیم می‌شود:

  • حوزه طراحی مدار7
  • حوزه قطعات الکترونیک8
  • حوزه فوتونیک9
  • حوزه معماری کامپیوتر10
  • حوزه مواد اولیه

بر همین اساس مقالات منتشره از سوی ایرانیان در ژورنال‌های معتبر جهانی در جدول زیر احصا شده است.

جدول 35 : تقسیم‌بندی مقالات منتشره از سوی ایرانیان در زمینه الکترونیک

ردیف تعداد مقالات ایرانیان در حیطه الکترونیک نوع مقاله
1 3914 مقاله‌های ژورنال
2 2483 مقاله کنفرانس
3 44 فصلی از کتاب
4 12 مقالات تجاری
5 1 کتاب
6 6454 جمع کل

همچنین لازم به‌ ذکر است که به‌ دلیل محیط نامناسب صنعتی کشور در حوزه مهندسی برق، بخش عمده‌ای از نخبگان دانشگاههای برتر کشور در این رشته‌هابه خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند که در صورت ایجاد فضای مناسب کسب و کار امکان بازگشت بخشی از این نخبگان وجود دارد.

با توجه به اینکه آمار دقیقی از مهاجرت نخبگان از کشور وجود ندارد و با توجه به اینکه این نخبگان، عمدتا ملیت دوگانه دارند لذا احصا آمار دقیق آن‌ها مقدور نمی‌باشد. اما اگر ایرانیانی که در خارج از کشور با ملیت خود اقدام به چاپ مقاله نموده‌اند را مبنا قرار دهیم، آمار نشان دهنده این است که تعداد مقالات این افراد که در پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی دنیا حضور دارند، نسبت به ایرانیان داخل قابل توجه می‌باشد. در جدول زیر آماری از تعداد این قبیل مقالات احصا شده است.

جدول 36 : کشورهایی که ایرانیان مقیم آن بیشترین مقالات ژورنال از آن‌ها درحیطه الکترونیک به چاپ رسیده است.

ردیف کشور تعداد مقاله ژورنال به چاپ رسیده
1 ایران 3914
2 آمریکا 268
3 کانادا 168
4 انگلستان 91
5 فرانسه 51
6 آلمان 47
7 استرالیا 46
8 ژاپن 35
9 مالزی 24
10 چین 23

منابع فیزیکی

در اولین گام، به‌ منظور بررسی وضعیت ظرفیت‌های فیزیکی فعال در این زنجیره، مجوزهای بهره‌برداری صادره طی سال‌های اخیر (1384 ال 1390) مورد بررسی قرار گرفته است که در جدول زیر خلاصه‌ای از کلیات این مجوزها در گروه‌های محصولی زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی درج شده است.

گروه تجهیزات الکتریکی چه از حیث تعداد بنگاه‌های فعال، چه از منظر اشتغال و چه از حیث سرمایه‌های ایجادی بیشترین سهم (قریب به 60%) را به خود اختصاص داده است.

پس از گروه تجهیزات الکتریکی از منظر تعداد بنگاه‌ها، بیشترین تعداد بنگاه‌ها متعلق به گروه تجهیزات پزشکی، از منظر سرمایه ایجادی، بیشترین سرمایه متعلق به گروه لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی و از حیث ایجاد اشتغال، بیشترین سهم متعلق به گروه الکترونیک خودرو است.

جدول 37 : خلاصه آمار مجوزهای بهره‌برداری صادره در این زنجیره از سال 1384 تا 1390 در هر یک از گروه‌های مربوطه

ردیف گروه‌های زیرمجموعه اشتغال مجوزها سرمایه مجوزها تعداد مجوزها
اشتغال سهم از کل سرمایه سهم از کل تعداد سهم از کل
1 لوزام اداری 3,922 8% 2823,817 10% 175 9%
2 تجهیزات الکتریکی 26,986 56% 17361,951 64% 1072 57%
3 الکترونیک خودرو 5,108 11% 2059,782 8% 150 8%
4 میکروالکترونیک ,926 2% 362,442 1% 67 4%
5 تجهیزات مخابراتی 3,053 6% 434,568 2% 49 3%
6 لوازم صوتی و تصویر 1,881 4% 1065,877 4% 57 3%
7 تجهیزات پزشکی 4,633 10% 2177,820 8% 242 13%
8 تجهیزات کنترل صنعتی و ابزار دقیق 2,020 4% 748,746 3% 84 4%
9 مجموع 48,529 27035,002 1,896

سرمایه‌گذاری ها

در سال‌های اخیر به‌ طور میانگین 1.4% از سرمایه‌گذاری‌های بخش صنعت کشور در این زنجیره صورت گرفته و با همین سرمایه‌گذاری به‌ طور متوسط 7.3% از اشتغال صنعتی کشور و 7.4% از ارزش‌افزوده بخض صنعت حاصل شده است.

نمودار زیر میزان سرمایه‌گذاری‌های کشور در هریک از گروه‌های محصولی زیرمجموعه‌این زنجیره طی سه سال 1388، 1389 و 1390 نشان می‌دهد. نکته حائز اهمیت در این نمودار تفاوت شدید در سرمایه‌گذاری‌های کشور در گروه تجهیزات الکتریکی با سایر گروه‌ها است چانکه در گروه تجهیزات الکتریکی با توجه به تفاوت فاحش ارقام سرمایه‌گذاری، مقادیر این نمودار به صورت ده میلیارد ریال ذکر شده و در سایر موارد به صورت میلیارد ریال درج گردیده است.

در این نمودار مشاهده می‌شود که در مجموع این سه سال 2,353 میلیارد ریال در گروه تجهیزات الکتریکی سرمایه‌گذاری شده است که این رقم به تنهایی بیش از 70 درصد از کل سرمایه‌گذاری‌های کشور در این زنجیره طی این سه سال یعنی 3,295 میلیارد ریال را تشکیل می‌دهد. بعد از گروه تجهیزات الکتریکی، گروه تجهیزات پزشکی با 348 میلیارد ریال توانسته 11درصد از کل این سرمایه‌ها را به خود اختصاص دهد.

نکته جالب توجه سهم ناچیز دو گروه میکروالکترونیک و تجهیزات مخابراتی است که هرکدام به ترتیب تنها با 21 و 43 میلیارد ریال سرمایه‌گذاری تنها 0.7 و 1.3 درصد از مجموع سرمایه‌های این زنجیره را به خود اختصاص داده‌اند.

نمودار 55 : سرمایه‌گذاری صورت گرفته از سال 1388 تا 1390 در هریک از گروه‌های محصولی زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

به‌ منظور بررسی روند سرمایه‌گذاری‌ها صورت گرفته در کل کشور و جایگاه زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی نمودار زیر درج شده است.

در این نمودار نیز مشاهده می‌شود که طی سالها اخیر این زنجیره از حیث میزان سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در رتبه 12ام قرار داشته و مجموعاً سهمی درحدود 2 درصد از سرمایه‌گذاری‌های صنعتی کشور را در اختیار دارد.

این در حالی است که در صورت توجه بیشتر به این زنجیره و سرمایه‌گذاری مناسب در گذشته، امروز کشور شاهد ایجاد اشتغال و خلق ارزش‌افزوده قابل توجه می‌بود.

نمودار 56 : جایگاه سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در کشور در زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در میان سایر رشته فعالیت‌های صنعتی

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

سرمایه به اشتغال

شاخص سرمایه به اشتغال نمایانگر میزان سرمایه مورد نیاز برای ایجاد یک شغل است. نمودار زیر وضعیت شاخص سرمایه به اشتغال را برای گروه‌های مختلف این زنجیره نشان می‌دهد. ارقام این نمودار بر اساس سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در سال‌های اخیر (88،89 و90) و اشتغال ایجاد شده محاسبه شده است. مطابق این نمودارکم‌ترین سرمایه مورد نیاز برای ایجاد یک شغل در این زنجیره، در گروه میکرو الکترونیک مشاهده می‌شود. در این گروه با سرمایه‌گذاری رقمی معادل 169 میلیون ریال می‌توان یک فرصت شغلی ایجاد نمود. همچنین بیشترین رقم نیز در گروه تجهیزات الکتریکی مشاهده می‌شود. در این گروه برای ایجاد یک فرصت شغلی نیاز به 588 میلیون ریال سرمایه‌گذاری است.

نمودار 57 : سرمایه مورد نیاز برای ایجاد یک فرصت شغلی (شاخص سرمایه به اشتغال) در هریک از گروه‌های این زنجیره طی سال‌های اخیر

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

در نمودار زیر نسبت سرمایه به اشتغال را برای همه رشته فعالیت‌های صنعتی نشان می‌دهد. سرمایه مورد نیاز برای ایجاد فرصت شغلی در زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در مقایسه با سایر رشته‌ها پایین است. به‌ طور متوسط سرمایه مقدار این شاخص برای زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی رقمی معادل با 564میلیون ریال است، درحالیکه برای برخی صنایع (مثل پتروشیمی) این رقم در حدود بیش از 13 برابر بزرگ‌تر و در حدود 7،500 میلیون ریال می‌باشد.

نمودار 58 : مقایسه شاخص سرمایه به اشتغال صنایع الکتریکی و الکترونیک با سایر رشته فعالیت‌های صنعتی - سال 1388الی 1390

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

توزیع منطقه‌ای بنگاه‌ها

همچنان که در جدول زیر و نمودار زیر نشان داده شده است، 65% از بنگاه‌های کشور در زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در 10 استان مستقر شده‌اند. استان تهران یا 11%، خراسان رضوی با 10% و اصفهان با 9% بیشترین سهم از استقرار بنگاه‌های این زنجیره را به خود اختصاص داده‌اند.

جدول 38 : ده استان برتر با بیشترین تعداد بنگاه‌های فعال (برمبنای اخذ پروانه بهره‌برداری) در زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی

ردیف استان تعداد مجوزهای هر استان سهم هر استان
1 تهران 208 11%
2 خراسان رضوی 194 10%
3 اصفهان 165 9%
4 آذربایجان شرقی 112 6%
5 گیلان 111 6%
6 فارس 104 5%
7 البرز 102 5%
8 قزوین 101 5%
9 مرکزی 83 4%
10 یزد 78 4%
سایر 668 35%

مأخذ : پایگاه داده وزارت صنعت، معدن و تجارت

نمودار 59 : ده استان برتر در استقرار بنگاه‌های فعال در کل زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی

در ادامه به تفکیک هر یک از گروه‌های محصولی زیرمجموعه‌این زنجیره به تشریح توزیع منطقه‌ای بنگاه‌ها می‌پردازیم.

لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی

86% از کارگاه‌های گروه لوزام دفتری، حسابداری و محاسباتی در 10 استان مستقر شده‌اند. این استان‌ها عبارتند از: تهران (33 کارگاه)، گیلان (26 کارگاه)، ایلام (16 کارگاه)، قزوین (14 کارگاه)، آذربایجان شرقی (13 کارگاه)، البرز (12 کارگاه)، یزد (12 کارگاه)، خراسان رضوی (11 کارگاه)، آذربایجان غربی (7 کارگاه)، فارس (7 کارگاه).

تجهیزات الکتریکی

62% ازکارگاه‌های فعال در گروه تجهیزات الکتریکی در 10 استان مستقر شده‌اند. این استان‌ها عبارتند از: اصفهان (114 کارگاه)، خراسان رضوی (109 کارگاه)، تهران (77 کارگاه)، مرکزی (60 کارگاه)، آذربایجان شرقی (55 کارگاه)، فارس (54 کارگاه)، قزوین (53 کارگاه)، مازندران (53 کارگاه)، یزد (46 کارگاه)، گیلان (45 کارگاه).

الکترونیک خودرو

70% ازکارگاه‌های فعال در گروه الکتریک خودرو در 10 استان مستقر شده‌اند. این استان‌ها عبارتند از: خراسان رضوی (19 کارگاه)، اصفهان (17 کارگاه)، آذربایجان شرقی (13 کارگاه)، قزوین (12 کارگاه)، گیلان (10 کارگاه)، البرز (9 کارگاه)، فارس (7 کارگاه)، مرکزی (7 کارگاه)، تهران (6 کارگاه)، اردبیل (5 کارگاه).

میکرو الکترونیک

75% ازکارگاه‌های فعال در گروه میکرو الکترونیک در 10 استان مستقر شده‌اند. این استان‌ها عبارتند از: آذربایجان شرقی (7 کارگاه)، اصفهان (7 کارگاه)، گیلان (7 کارگاه)، تهران (6 کارگاه)، فارس (6 کارگاه)، خوزستان (5 کارگاه)، مرکزی (4 کارگاه)، قزوین (3 کارگاه)، یزد (3 کارگاه)، آذربایجان غربی (2 کارگاه).

تجهیزات مخابراتی

86% ازکارگاه‌های فعال در گروه تجهیزات مخابراتی در 10 استان مستقر شده‌اند. این استان‌ها عبارتند از: تهران (14 کارگاه)، گیلان (6 کارگاه)، البرز (5 کارگاه)، فارس (5 کارگاه)، اردبیل (3 کارگاه)، یزد (3 کارگاه)، اصفهان (2 کارگاه)، خراسان رضوی (2 کارگاه)، آذربایجان شرقی (1 کارگاه)، آذربایجان غربی (1 کارگاه).

لوازم صوتی و تصویری

81% ازکارگاه‌های فعال در گروه لوازم صوتی و تصویری در 10 استان مستقر شده‌اند. این استان‌ها عبارتند از: تهران (12 کارگاه)، فارس (8 کارگاه)، اردبیل (5 کارگاه)، اصفهان (4 کارگاه)، کرمان (4 کارگاه)، قزوین (3 کارگاه)، قم (3 کارگاه)، گیلان (3 کارگاه)، آذربایجان شرقی (2 کارگاه)، البرز (2 کارگاه).

تجهیزات پزشکی

72% ازکارگاه‌های فعال در گروه تجهیزات پزشکی در 10 استان مستقر شده‌اند. این استان‌ها عبارتند از: تهران (45 کارگاه)، خراسان رضوی (34 کارگاه)، البرز (21 کارگاه)، اصفهان (14 کارگاه)، فارس (12 کارگاه)، آذربایجان شرقی (11 کارگاه)، سمنان (10 کارگاه)، قزوین (10 کارگاه)، آذربایجان غربی (9 کارگاه)، زنجان (9 کارگاه).

تجهیزات کنترل صنعتی و ابزار دقیق

77% ازکارگاه‌های فعال در گروه تجهیزات کنترل صنعتی و ابزار دقیق در 10 استان مستقر شده‌اند. این استان‌ها عبارتند از: خراسان رضوی (14 کارگاه)، تهران (10 کارگاه)، آذربایجان شرقی (7 کارگاه)، یزد (7 کارگاه)، آذربایجان غربی (6 کارگاه)، فارس (5 کارگاه)، مرکزی (5 کارگاه)، قزوین (4 کارگاه)، گیلان (4 کارگاه)، اصفهان (3 کارگاه).

تجارت بین‌المللی

تجارت خارجی ایران

در سال 2012 مجموع واردات تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی به کشور، قریب به 7درصد از کل واردات کشور را به خود اختصاص داده است. 10 گروه محصولی اول وارداتی کشور در نمودار زیر نشان داده شده و مشاهده می‌شود که تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی (کد 85 سیستم HS) در رده پنجم این گروه‌ها قرار می‌گیرند.

نمودار 60 : 10 گروه محصولی اول واردات کشور از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

همچنین مجموع صادرات کشور در زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی، کمتر از 1درصد از کل صادرات کشور را شامل می‌شود.

در نمودار زیر میزان واردات این تجهیزات به کشور در هریک از ده گروه محصولی اصلی نشان داده شده است. از نکات جالب توجه در این نمودار، کاهش مداوم واردات تجهیزات مصرفی مخابراتی به کشور تا سال 2010 بوده است که پس از آن از سال 2011، واردات این محصولات سریعاً افزایش پیدا کرده است. دلیل این امر را می‌توان جلوگیری از قاچاق و کاهش تعرفه دانست که باعث شده، بخش بیشتری از تجهیزات مصرفی مخابراتی (خصوصاً گوشی تلفن همراه) از مبادی رسمی وارد کشور شوند.

نمودار 61 : ده گروه محصولی اصلی واردات تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی به کشور از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

همچنین در نمودار زیر، کشورهای اصلی صادرکننده تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی به کشور نشان داده شده‌اند. در سال 2012 قریب به 60درصد کل واردات تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی به کشور از دو کشور چین و امارات صورت پذیرفته، که مشخص است عمده اقلام وارداتی از کشور امارات تولید این کشور نبوده و به‌ دلیل ماهیت نظام تجاری این کشور، از سایر کشورها تأمین شده است.

نمودار 62 : کشورهای با بیشترین صادرات به ایران در زمینه تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

نمودار زیر اقلام عمده صادراتی کشور در زمینه تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی را نشان می‌دهد. مشاهده می‌شود که عمده صادرات ایران در این زمینه، سیم و کابل بوده و این محصول به‌ طور میانگین در این سالها نزدیک به 40درصد از صادرات این زنجیره را بخود اختصاص داده است.

نمودار 63 : ده گروه محصولی اصلی صادرات تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی ایران از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

همچنین عمده کشورهای وارد کننده تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی از ایران، در نمودار زیر نشان داده شده است. مشاهده می‌شود که در سال 2012، کشور سوریه به تنهایی بیش از 40درصد از صادرات ایران را به خود اختصاص دا ده است. از نکات جالب توجه در این نمودار می‌توان به رشد فزاینده صادرات به سوریه و کاهش نسبی واردات عراق از ایران طی سال‌های اخیر اشاره نمود.

نمودار 64 : کشورهای اصلی واردکننده تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی از ایران از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

سهم ایران از تجارت بین‌المللی تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی بسار اندک بوده و بخش اعظم همین صادرات ناچیز نیز در سال‌های اخیر به کشورهای سوریه، عراق و افغانستان انجام شده است. برخی کارشناسان تنها علت اقبال نسبی بازار این گونه کشورها به تولیدات ایرانی، سادگی و قیمت ارزان آن‌ها است. فناوری ساده تولیدات ایرانی به نسبت محصولات امروزی سبب شده اولاً خرید این محصولات برای اقشار کم درآمدی که سهم قابل توجهی از چمعیت این کشورها را تشکیل می‌دهند ممکن شود، ثانیاً در شرایط نواسانات مدوام برق این کشورها، این محصولات به‌ دلیل فناوری سطح پایین‌تری که دارند، مقاومت بیشتری از خود نشان می‌دهند. این امر از چند جهت قابل بررسی است:

  1. نخست آنکه وابستگی همین صادرات محدود ایران به شرایط ناپابدار این کشورها، الزاماً تا درازمدت تداوم نداشته و این گونه مزیت‌ها به مرور و با اصلاح زیرساخت‌های این کشورها از بین خواهدرفت.
  2. برنامه‌ریزی مناسب برای تصاحب همین بازارهای گذرا، ارائه محصولات باکیفیت و عدم سوءاستفاده و منفعت طلبی‌های کوته بینانه می‌تواند موجب شود حضور مقطعی محصولات ایرانی در این کشورها سبب برندسازی ملی برای تولیدات ایران شده و اعتماد مردم این کشورها به تولیدات ایران را افزایش دهد. به‌ طوری که در آینده و با عبور این کشورها از بحران‌های پیش رو به سمت ثبات، محصولات ایرانی بتوانند همچنان اقبال بازار را به سوی خود جلب کنند. البته پرواضح است بمنظور دستیابی به این هدف می‌بایست به موازات این امور، رشد سطح فناوری محصولات ایرانی نیز دنبال گردد.
  3. تولید برخی محصولات ساده و ارزان قیمتی که علی‌رغم کیفیت قابل قبول، فاقد بسیاری از امکانات رایج در محصولات امروزه جهان باشند، می‌تواند مزیت قابل توجهی جهت ورورد به بازار برخی کشورهای همسایه به‌ حساب بیاید که می‌بایست برای این منظور برنامه‌ریزی ویژه‌ای صورت پذیرد.

واردات و صادرات کشورهای منطقه

10 کشور منطقه با بیشترین میزان واردات تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در نمودار زیر نشان داده شده‌اند. در سال 2012 جمهوری اسلامی ایران در این فهرست جایگاه هفتم را در اختیار داشته و نزدیک به 5درصد از بازار این تجهیزات در منطقه را به خود اختصاص داده است. همچنین امارات و ترکیه نیز در سال 2012 به تنهایی 50درصد از این واردات را به خود اختصاص داده‌اند.

نمودار 65 : 10 واردکننده برتر تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در منطقه خاورمیانه از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

در زمینه صادرات نیز نمودار زیر ده صادرکننده برتر این تجهیزات را در منطقه خاورمیانه نشان داده است. صادرات کشور ترکیه، رژیم اشغالگر قدس و امارات متحده عربی در سال 2012 نزدیک به 90درصد از کل صادرات این تجهیزات از منطقه خاورمیانه بوده است. جمهوری اسلامی ایران در رتبه هشتم این فهرست بوده و کمتر از یک درصد از این صادرات را به خود اختصاص داده است.

از نکات جالب توجه در این نمودار، رشد نسبتاً مداوم حجم صادرات ترکیه و کاهش نسبی صادرات امارات متحده عربی می‌باشد.

نمودار 66 : 10 صادرکننده برتر تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در منطقه خاورمیانه از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

صادرات و واردات جهانی

بیش از 70 درصد از 2,338 میلیارد دلار تجارت جهانی این تجهیزات در سال 2012 در 10 گروه محصولی نشان داده شده در نمودار زیر جای گرفته است، که از این میان دو گروه «مدارهای مجتمع» و «تجهیزات مخابراتی» به تنهایی نزدیک به 40 درصد از تجارت جهانی در سال 2012 را به خود اختصاص داده‌اند.

همچنین جهش ناگهانی گروه تجهیزات مخابراتی در حوالی سال 2007 و کاهش ناگهانی دو گروه «گیرنده و فرستنده» و «وسائل ذخیره‌سازی» در حوالی همین سال از نکات جالب توجه در این نمودار می‌باشد.

نمودار 67 : تجارت جهانی تجهیزات الکتریکی و الکتریکی در 10 گروه محصولی اول دنیا از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

در نمودار زیر نیز 10 گروه محصولی دوم این فهرست نشان داده شده است. در نهایت نزدیک به 90 درصد از تجارت جهانی صنایع الکتریکی و الکترونیکی در این 20 گروه محصولی انجام شده است.

نمودار 68 : تجارت جهانی تجهیزات الکتریکی و الکتریکی در 10 گروه محصولی دوم دنیا از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

در این میان نظر به حجم بالای تجارت جهانی دو گروه محصولی اول یعنی «مدارهای مجتمع» و «تجهیزات مخابراتی»، به بررسی دقیق‌تر این دو گروه می‌پردازیم.

گروه محصولات مدارهای مجتمع شامل انواع پردازنده، کنترل کننده، حافظه و ادوات مربوطه می‌باشد. کل صادرات جهانی این گروه محصولی نزدیک به 450 میلیارد دلار است که 400 میلیارد دلار از این رقم که معادل 90 درصد از تجارت جهانی است، توسط 10 کشور صورت می‌پذیرد.

در نمودار زیر واردات و صادرات 10 کشور اول در تجارت جهانی این محصولات نشان داده شده است. بیشترین صادرات این گروه از کشور سنگاپور و بیشترین واردات این گروه محصولات به کشور چین صورت گرفته است. واردات بسیار بالا و همچنین تراز تجاری منفی کشور چین در این گروه محصولی از نکات قابل توجه در این نمودار می‌باشد.

نمودار 69 : 10 کشور اول در تجارت جهانی مدارات مجتمع در سال 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

گروه محصولات تجهیزات مخابراتی شامل انواع ادوات مصرفی مخابراتی (مثل گوشی‌های تلفن ثابت و همراه) و همچنین تجهیزات شبکه‌های مخابراتی است، البته بیش از 30 درصد از تجارت جهانی این گروه مربوط به گوشی‌های تلفن همراه می‌باشد. در مجموع صادرات جهانی این گروه بالغ بر 400 میلیارد دلار است که بالغ بر 330 میلیارد دلار از این رقم (معادل 82%) توسط 10 کشور صورت می‌گیرد.

در نمودار زیر واردات و صادرات 10 کشور اول در تجارت جهانی گروه محصولات تجهیزات مخابراتی نشان داده شده است. بیشترین صادرات این گروه از کشور چین و بیشترین واردات این گروه محصولات به کشور آمریکا صورت گرفته است. همچنین تراز تجاری شدیداً مثبت کشور چین در این گروه از نکات قابل توجه در این نمودار می‌باشد.

نمودار 70 : 10 کشور اول در تجارت جهانی تجهیزات مخابراتی در سال 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

نزدیک به 75 درصد از واردات تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی سال 2012 در دنیا به 15 کشور نشان داده شده در نمودار زیر مربوط می‌شود، مشاهده می‌شود که در سال 2012، 30درصد از واردات دنیا در این زمینه متعلق به دو کشور چین و ایالات متحده آمریکا بوده است. جمهوری اسلامی ایران که در جایگاه 55 این لیست قرار دارد در سال2012، 3.64 میلیارد دلار یعنی معادل 0.16% از کل تجارت جهانی این محصول، واردات داشته است.

نمودار 71 : 15 کشور اول وارد کننده تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در دنیا از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

80درصد از کل صادرات این تجهیزات در دنیا توسط 15 کشور نشان داده شده در نمودار زیر صورت می‌گیرد که از این میان سه کشور چین، هنگ‌کنگ و ایلات متحده آمریکا در سال 2012 نزدیک به 40درصد از این بازار را در اختیار خود داشته‌اند و جایگاه جمهوری اسلامی ایران در این فهرست رتبه 90 می‌باشد.

نمودار 72 : 15 کشور اول صادرات کننده تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی در دنیا از سال 2001 تا 2012

مأخذ : مرکز تجارت بین‌المللی

نهادها

تشکل‌های صنفی

در جدول زیر تعدادی از تشکل‌های صنفی هریک از گروه‌های زیرمجموعه زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی به تفکیک گروه مربوطه ذکر شده است.

جدول 39 : تشکل‌های صنفی زنجیره تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی

ردیف گروه فعالیت عنوان تشکل صنفی
1 تجهیزات الکتریکی سندیکای صنعت برق ایران
انجمن صنفی سازندگان چراغهای روشنایی برقی در ایران
انجمن صنفی تولیدکنندگان تابلوهای برق
انجمن تولیدکنندگان یو پی اس
انجمن صنفی سازندگان چراغهای روشنایی برقی در ایران
انجمن تولیدکنندگان لامپ روشنایی و اجزاء مربوطه
انجمن تولیدکنندگان صنایع جوش و برش ایران
انجمن تولیدکنندگان کلید، پریز و قطعات همردیف
2 الکترونیک خودرو انجمن سازندگان قطعات و مجموعه‌های خودرو
3 کنترل صنعتی و ابزاردقیق انجمن صنفی شرکت‌های اتوماسیون صنعتی
انجمن سازندگان تجهیزات صنعت نفت ایران
انجمن صنفی تولیدکنندگان وسایل سنجش و توزین ایران
4 تجهیزات مخابراتی سندیکای صنعت مخابرات ایران
سندیکای تولیدکنندگان فناوری اطلاعات
انجمن تولیدکنندگان گوشی تلفن همراه
سندیکای شرکت‌های شناسایی و مکان‌یابی رادیویی
5 لوازم صوتی و تصویری انجمن صنفی تولیدکنندگان لوازم صوتی و تصویری
6 تجهیزات پزشکی انجمن صنفی تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی، دندانپزشکی و آزمایشگاهی
اتحادیه صادرکنندگان تجهیزات پزشکی
اتحادیه بازرگانان تجهیزات پزشکی ایران
اتحادیه صنف فروشندگان و تهیه کنندگان تجهیزات پزشکی و طبی

وزارت صنعت، معدن و تجارت

سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران

سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران از جمله سازمان‌های تابعه وزارت صنعت، معدن و تجارت می‌باشد که به هدف گسترش و نوسازی صنایع کشور تاسیس گردید. این سازمان از بودجه قابل توجهی در وزارت صنعت، معدن و تجارت برخوردار بوده و زیر مجموعه‌هایی مهمی از آن همچون معاونت صنایع پیشرفته و طرحهای صنایع نوین در حوزه‌های مرتبط با صنایع الکتریکی و الکترونیکی اثر گذار می‌باشند.

معاونت صنایع پیشرفته

یکی از کمیته‌های مرتبط با حوزه الکترونیک این مجموعه کمیته فناوری اطلاعات و ارتباطات است که این حوزه به چهار حوزه نرم‌افزار، سخت افزار، ارتباطات و خدمات فناوری اطلاعات، تقسیم شده است. کمیته دیگر نیر کمیته نیمه هادی‌ها در این معاونت می‌باشد.

از جمله حوزه‌های دیگر مرتبط با این معاونت، حوزه‌ی مهندسی پزشکی می‌باشد.

طرح‌های صنایع نوین

وزارت صنایع و معادن در برنامه سوم توسعه، (ابتدای سال 1380)، مرکز صنایع نوین را در ستاد وزارت صنایع و معادن تاسیس کرد. این مرکز با 10 گروه تخصصی شامل حوزه‌های مرتبط با صنایع الکترونیک مانند: الکترونیک، نرم‌افزار، فناوری اطلاعات و ارتباطات ولیزر و اپتیک فعالیت خود را آغاز نمود.

مرکز صنایع نوین عمدتا متشکل از اساتید دانشگاهی در رشته‌های مختلف بوده و رییس آن مستقیما از سوی وزیر صنایع و معادن تعیین شد.

بدنبال ایجاد حاشیه در مرکز صنایع نوین و ورود سازمان بازرسی کل کشور، در دولت نهم مرکز صنایع نوین به دو مجموعه طرحهای صنایع نوین و مرکز پژوهش، توسعه فناوری و صنایع نوین شکسته شد. طرحهای صنایع نوین در درون سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران قرار گرفته و مدیریت طرح آن به ریاست سازمان واگذار شد و مرکز پژوهش، توسعه فناوری و صنایع نوین هم به معاونت برنامه‌ریزی وزارت صنایع سپرده شد.

این اقدام سبب کاهش بهره‌وری این مرکز شده است و موفقیت‌های گذشته این مرکز دیگر تکرار نگردید.

دفتر صنایع فلزی، برق و الکترونیک

یکی دیگر از نهادهای مهم و اثرگذار حوزه الکترونیک، اداره کل برق، الکترونیک و صنایع فلزی وزارت صنعت، معدن و تجارت می‌باشد. این اداره کل زیر مجموعه معاونت امور صنایع و اقتصادی بوده و ادارات زیر در این دفتر مرتبط با حوزه‌های این زنجیره فعالیت می‌کنند:

  • اداره لوازم خانگی؛
  • اداره صنایع الکترونیک؛
  • اداره صنایع تجهیزات پزشکی؛
  • اداره صنایع برق.

از جمله وظایف محوله به این دفتر می‌توان موارد زیر را برشمرد:

  • تدوین و ارائه ضرایب مناسب تعرفه‌های گمرکی، به صورت ادواری در جهت رقابتی نمودن تولیدات داخل و حمایت منطقی از آن‌ها؛
  • پیگیری و اجرای طرحهای بازسازی و نوسازی صنایع تحت پوشش و ارائه راهکارها، پیشنهادات و دستورالعملهای مربوطه؛
  • همکاری و مشارکت در تدوین و ارائه ضوابط کلی صادرات و واردات کالاها، مشارکت در تهیه و تنظیم مقررات لازم به‌ منظور بررسی قراردادهای صنعتی با کشورهای خارجی، پیشنهاد لوایح و آئین نامه‌های مربوطه در صورت لزوم؛
  • ترغیب و تشویق تشکل‌های تخصصی ذیربط به همکاری در تدوین برنامه‌ها و سیاست‌های حمایتی صنعت و استفاده از نقطه نظرات آنان در این زمینه؛
  • تجزیه و تحلیل آمار و اطلاعات صنایع تحت پوشش و ارائه آن به مراجع ذیصلاح و ذیربط؛
  • ارائه پیشنهادات لازم جهت ایجاد زمینه‌های مساعد برای توسعه فعالیت‌های تحقیقاتی؛
  • مشارکت در مطالعه و شناسایی مقررات و قوانینی که با الزامهای رقابت سازگاری ندارد و همچنین پیشنهاد تصویب قوانین و مقررات سازگار با رقابت و تسهیل کننده امور تولیدی و صنعتی؛
  • مشارکت در تدوین دستورالعملهای مختلف از قبیل صدور پروانه بهره‌برداری و در صورت نیاز صدور مجوزهای کلی واردات و صادرات و یا صدور مجوزهایی که براساس قانون و در ارتباط با صنایع تحت پوشش به عهده وزارتخانه می‌باشد؛
  • نظارت و ایجاد تمهیدات لازم جهت اجرای به موقع تعهدات ناشی از تولید و عرضه کالاهایی که مشمول یارانه می‌باشند؛
  • مشارکت با مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران و سایر مراجع مربوط جهت تدوین یا بازنگری استانداردهای مورد نیاز (به لحاظ کیفی، زیست محیطی، بهداشتی و مدیریتی)؛
  • مشارکت در انجام مطالعه و بررسیهای لازم به‌ منظور استفاده بهینه از منابع انرژی و کاهش ضایعات و ارائه راهکارهای تخصصی به واحدها در جهت بازیابی ضایعات؛
  • بازدیدهای نوبه‌ای به‌ منظور شناسایی و استخراج مسائل و مشکلات واحدهای تولیدی تحت پوشش براساس ضوابط و در صورت لزوم انعکاس آن به مراجع ذیصلاح؛
  • تهیه و ارائه گزارش‌های تخصصی در مورد بخش‌های مختلف صنعتی به‌ منظور ارائه تصویر کلی از صنعت مربوطه و همچنین پیشنهاد راهکارهای رفع موانع جهت افزایش توان رقابتی و صادراتی صنایع مربوطه؛
  • مشارکت و همکاری با انجمن‌ها و تشکل‌های صنعتی جهت تدوین طرح بازسازی و نوسازی صنایع هر شاخه صنعتی (در چارچوب طرح کلی بازسازی و نوسازی صنایع کشور) و پیگیری تصویب و اجرای آن‌ها.

صندوق حمایت از تحقیقات و توسعه‌ی الکترونیک

صندوق حمایت از تحقیقات و توسعه صنایع الکترونیک(شرکت مادر تخصصی- سهامی خاص)، وابسته به وزارت صنعت، معدن و تجارت، شرکتی است 100%دولتی با موضوع سرمایه‌گذاری ریسک پذیر و خدمات کارشناسی، صدور ضمانت نامه و حمایت مالی و اعتباری از تحقیقات و توسعه صنایع الکترونیک در بخش‌های خصوصی و تعاونی به صورت اعطای تسهیلات بلاعوض و یا تسهیلات بانرخ ترجیحی به افراد حقیقی یا حقوقیبا نرخ تسهیلات از 4 تا 12 درصد بسته به سطح فناوری و نوع فعالیت (مطابق مصوبه مجمع عمومی) - که در ابتدای تاسیس صندوق این نرخ بین 9 تا 18 درصد بود- در قبال دریافت سفته با بیمه، سفته با ضمانت غیر، وثیقه اموال، ضمانت بانکی، اوراق مشارکت به عنوان تضامین و با سقف زمانی تسویه تسهیلات 5 سال (درابتدای فعالیت 2 سال) فعالیت می‌کند.

زمینه‌های فعالیت این صندوق عبارت است از:

  • خرید، انتقال، جذب و توسعه فناوری‌های پیشرفته؛
  • مطالعات و تحقیقات اعم از بنیادی،کاربردی و توسعه ای؛
  • آموزش‌های تخصصی کوتاه مدت؛
  • خدمات مهندسی و طراحی؛
  • طرح‌های تولیدی و خدماتی نیمه ساخت صنعتی و انبوه؛
  • شرکت در مناقصه، همایش‌ها و نمایشگاه‌های داخلی و خارجی؛
  • ایجاد زمینه‌های لازم جهت اطلاع‌رسانی، تدوین، انباشت و اشاعه دانش فنی؛
  • گسترش همکاری‌های فنی و اقتصادی بین‌المللی و ارتقا صادرات؛
  • جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی.

لازم به‌ ذکر است طی مصوبه اخیر مجلس شورای اسلامی این صندوق منحل شده است هرچند آیین‌نامه اجرایی این انحلال و تشکیل صندوق جدید هنوز ابلاغ نشده است.

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات

این وزارت‌خانه به عنوان متولی اصلی در زیربرنامه تجهیزات مخابراتی این زنجیره به‌ حساب می‌آید. نهادهای مرتبط با این حوزه در این وزارتخانه به شرح زیرمی‌باشند:

  • سازمان فناوری اطلاعات؛
  • سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی؛
  • شرکت ارتباطات زیرساخت؛
  • پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات.

هرچند در سال‌های اخیر پس از خصوصی‌‌سازی بخش قابل توجهی از مخابرات کشور، نقش این وزارت‌خانه در حوزه تجهیزات مخابراتی کمرنگ شده است، اما هنوز از طریق ارگان‌های فوق نقشی کلیدی برعهده این وزارتخانه قرار دارد.

مرکز ملی فضای مجازی

این مرکز در پی فرمان تأسیس شورای عالی فضای مجازی در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۹۰ توسط رهبر معظم انقلاب تشکیل شد. در متن این فرمان آمده است:

"گسترش فزاینده فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی به‌ ویژه شبکهٔ جهانی اینترنت و آثار چشمگیر آن در ابعاد زندگی فردی و اجتماعی و لزوم سرمایه‌گذاری وسیع و هدفمند در جهت بهره‌گیری حداکثری از فرصت‌های ناشی از آن در جهت پیشرفت همه جانبهٔ کشور و ارائه خدمات گسترده و مفید به اقشار گوناگون مردم و همچنین ضرورت برنامه‌ریزی و هماهنگی مستمر به‌ منظور صیانت از آسیب‌های ناشی از آن اقتضا می‌کند که نقطهٔ کانونی متمرکزی برای سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری و هماهنگی در فضای مجازی کشور به وجود آید. به این مناسبت شورای عالی فضای مجازی کشور با اختیارات کافی به ریاستِ رئیس جمهور تشکیل می‌گردد و لازم است به کلیهٔ مصوبات آن ترتیب آثار قانونی داده شود."

به تبع این فرمان، شورای عالی فضای مجازی موظف به راه اندازی مرکز ملی فضای مجازی کشور شده است.

وزارت بهداشت، درمان و اموزش پزشکی

اداره کل تجهیزات پزشکی

بر اساس قانون تشکیلات و و ظایف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مصوب سوم خرداد67، تعیین ضوابط مربوط به ورود، ساخت، نگهداری، صدور مجوز این فعالیت‌ها و انهدام تجهیزات و مواد مصرفی پزشکی، دندانپزشکی، آزمایشگاهی و توانبخشی و نیز ارزشیابی، نظارت و کنترل این ضوابط به عهده این وزارتخانه است. همچنین مطابق ماده 14 قانون مقررات امور پزشکی، دارویی و مواد خوراکی و آشامیدنی مصوب 23 فروردین 67، ساخت یا ورود هر نوع مواد و تجهیزات پزشکی، دندانپزشکی یا مواد اولیه، قطعات و بسته‌بندی آن‌ها که لیست سوی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اعلام می‌شود باید با اجازه قبلی و موافقت این وزارتخانه انجام شود. ترخیص این کالاها از گمرک نیز باید با کسب اجازه از وزارت بهداشت انجام شود .

بر اساس این ماده قانونی همچنین ورود هر نوع فراورده آزمایشگاهی، قطعات و ماشین آلات آن به هر شکل از خارج کشور توسط بخش خصوصی یا دولتی و نیز ترخیص آن‌ها از گمرک و همچنین ساخت هر نوع از این کالاها، عرضه و فروش آن‌ها در داخل کشور یا صدور آن به خارج، مستلزم اجازه قبلی از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است .

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بر اساس این وظایف قانونی و برای اجرای آن " اداره کل تجهیزات پزشکی" را زیر نظر قائم مقام وزیر بهداشت در امور بازرگانی و مرکز مدیریت و هماهنگی امور بازرگانی این وزارتخانه در چارت تشکیلاتی خود تعریف کرده است .

وظیفه اصلی این اداره نظام مند کردن وضعیت تجهیزات پزشکی در کشور و نظارت بر نحوه تولید، واردات، توزیع، عرضه، مصرف، نگهداری، صادرات، ارتقای کمی و کیفی تولیدات وسایل پزشکی داخل کشور و نظارت بر کیفیت لوازم پزشکی وارداتی است .

تدوین و اجرای آئین نامه و منشور تجهیزات پزشکی وزارت بهداشت و دستورالعمل مبارزه با قاچاق تجهیزات پزشکی، ارزیابی و مدیریت بازار این تجهیزات در کشور با استفاده از اصول مدیریت علمی در دو جنبه سلامت و اقتصاد به همین منظور در این اداره انجام می‌شود .

اداره کل تجهیزات پزشکی وزارت بهداشت برای انجام این وظایف خود، از اهرمهایی نظیر صدور و ابطال مجوز ورود، تولید و صادرات این تجهیزات و نیز صدور اجازه فعالیت شرکت‌های خدمات پس از فروش، تولیدکننده و نمایندگی شرکت‌های خارجی در کشور، پیشنهاد تعرفه گمرکی ورود و تعیین تعرفه خدمات پس از فروش این تجهیزات بهره می‌برد .

نیازسنجی تجهیزات پزشکی در کشور، شناسنامه دار کردن شرکت‌های تجهیزات پزشکی، کدبندی و طبقه‌بندی این تجهیزات، کنترل این تجهیزات در بازار، رسیدگی به شکایتهای واصله و ارجاع موارد تخلف به مراجع قضایی از جمله اقداماتی است که از سوی اداره کل تجهیزات پزشکی وزارت بهداشت انجام شده و یا در دست انجام است بازوهای اجرایی این اداره کل برای این وظایف، شش اداره شامل اداره نظارت بر تولید و کنترل کیفی، اداره کارشناسی تجهیزات پزشکی، اداره تجهیزات دندانپزشکی، اداره تجهیزات آزمایشگاهی، اداره مهندسی و نگهداری، اداره نظارت و ارزیابی و واحد IT هستند.

معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری

ستاد راهبردی فناوری میکروالکترونیک

ستاد فناوری میکروالکترونیک فعالیت‌های خود را از سال 1387 شروع نموده است و جزء اولویت‌های اول نقشه جامع علمی کشور است. اعضای ستاد از وزارتخانه‌های (علوم، دفاع، ارتباطات و صنایع ) می‌باشد. یکی از اهداف ستاد میکروالکترونیک توانمندسازی و حمایت و ارتقا توان پژوهشی و نوآوری مراکز آموزشی و پژوهشی و شرکت‌های دانش بنیان به‌ منظور توسعه فناوریهای مرتبط و مورد نیاز است.

جذب، به‌کارگیری و ارتقا سرمایه­ انسانی متخصص مورد نیاز، به‌ ویژه با گرایش بین رشته‌ای به‌ منظور رشد، گسترش فناوریهای نوین و بومی­‌‌سازی آن‌ها و ایجاد اشتغال پایا برای سرمایه انسانی متخصص و خلق­ فرصت­های­ جدید از طریق ­توسعه ­فناوریهای ­پیشرفته­ و محصولات­ و خدمات­ نوین به‌ منظور ارتقا کیفیت زندگی و همچنین ایجاد همکاری و هم­ افزایی توانمندیهای بومی و بین ­المللی در پاسخ به نیازهای ملی در حوزه میکروالکترونیک و توسعه چرخه حیات فناوری میکروالکترونیک در داخل کشور می‌باشد از اهداف محوری این حوزه می‌باشد که توسط ستاد توسعه فناوری میکروالکترونیک پیگیری می‌گردد.

از جمله مأموریت‌های این ستاد می‌توان موارد زیر را برشمرد:

  1. توانمندسازی شرکت‌های­ دانش ­بنیان ایرانی به‌ منظور پاسخگویی­ مستمر و قابل ­اتکا به نیاز صنایع بالادستی میکروالکترونیک؛
  2. ایجاد ظرفیت و توان طراحی، ساخت، تست، عرضه و بهره‌برداری محصولات میکروالکترونیک جهت پاسخگویی به نیازهای بازار بین‌الملل، بازار داخلی و بازار خاص به‌ منظور ایجاد ارزش‌افزوده و تولید ثروت؛
  3. حمایت و ارتقا توان پژوهشی و نوآوری مراکز آموزشی و پژوهشی و شرکت‌های دانش بنیان به‌ منظور توسعه فناوریهای مرتبط و مورد نیاز؛
  4. جذب، به‌کارگیری و ارتقا سرمایه­ انسانی متخصص مورد نیاز، به‌ ویژه با گرایش بین رشته‌ای به‌ منظور رشد، گسترش فناوریهای نوین و بومی­‌‌سازی آن‌ها و ایجاد اشتغال پایا برای سرمایه انسانی متخصص؛
  5. خلق­ فرصت­های­ جدید از طریق ­توسعه ­فناوریهای ­پیشرفته­ و محصولات­ و خدمات­ نوین به‌ منظور ارتقا کیفیت زندگی؛
  6. ایجاد همکاری و هم­ افزایی توانمندیهای بومی و بین ­المللی در پاسخ به نیازهای ملی در حوزه میکروالکترونیک.

ستاد فناوری اطلاعات و ارتباطات

این ستاد به‌ منظورتدوین سیاست‌ها و تعیین اولویت‌های توسعه فاوافناوری اطلاعات و ارتباطات در کشور با توجه به اسناد مصوب این حوزه و ایجاد هماهنگی امور بین دستگاهی و همکاری جهت تسریع در انجام طرح‌های کلان و فناورانه ICT کشور تشکیل شده است.

اهم وظایف این ستاد را می‌توان در موارد زیر برشمرد:

  1. ایجاد هماهنگی میان فعالیت‌ها و نهادهای علمی، فناوری، اقتصادی و فرهنگی در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات کشور؛
  2. بستر‌‌سازی توسعه فعالیت‌های کلان و فناورانه حوزه فاوا؛
  3. کاربردی نمودن و تجاری‌‌سازی نتایج تحقیقات حوزه فاوا؛
  4. بررسی و تصویب طرح‌های پیشنهادی کلان و ملی در چارچوب برنامه‌های حوزه فاوا؛
  5. نظارت بر اجرای طرح‌های کلان و ملی مصوب در ستاد و همکاری در پیشبرد اجرای طرح‌های حوزه فاوا توسط سایر دستگاه‌ها و نهادهای دولتی و خصوصی؛
  6. استفاده از ظرفیت موجود کارشناسی دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی کشور به‌ منظور بحث و تبادل نظر و ارائه طریق پیرامون مسائل اساسی حوزه فاوا به دستگاه‌های اجرایی و دولت و نهادهای تصمیم‌گیر کشور.

امور مربوط به این ستاد، توسط سه کارگروه تخصصی به شرح زیر بررسی، ارزیابی و نظارت می‌شود:

  • الف: کارگروه فناوری اطلاعات؛11
  • ب: کارگروه ارتباطات و شبکه؛12
  • ج: کارگروه امنیت.13

↑ [1] SRCA
↑ [2] Universal Medical Device Nomenclature System - UMDNS
↑ [3] CE
↑ [4] US Food and Drug Administration - FDA
↑ [5] Essential Principles of Safety and Performance of Medical Devices
↑ [6] FGlobal Harmonization Task Force - GHTF
↑ [7] Circuit
↑ [8] Device
↑ [9] Photonic
↑ [10] Computer Architecture
↑ [11] ITWG
↑ [12] CNWG
↑ [13] SWG
صنعت برنامه تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی همه موارد