موردی برای نمایش وجود ندارد.
تازه‌های دیوار من
برای مشاهده آخرین مطالب دیوار خود، باید وارد سامانه شوید.

Loading

مقدمه

چارچوب مدیریت مزرعه، شامل مراحل کلی طراحی، مدیریت و بهره برداری از مزرعه است، به طوری که از مرحله پیش از کاشت تا پس از برداشت را در بر می­ گیرد. هر یک از این مراحل شامل فعالیت­ هایی هستند که باید به صورت تک به تک و تخصصی مورد بررسی قرار گرفته و تمام اصول مدیریتی و استاندارها در آن رعایت شود.

این چارچوب کلی بوده و نکات یاد شده در مورد تمام مزارع و باغات عمومیت دارد، برای مزارع خاص (بر اساس نوع اقلیم، خاک، منظقه و محصول) می توان چارچوب های دقیق تری تدوین نمود. همچنین برخی از مراحل، جزئیات بیشتری دارند که در چارچوب های تخصصی تر (مانند جارچوب طراحی سامانه آبیاری) بیان می شوند.

اصول مدیریت مزرعه

مدیریت مزرعه از مرحله پیش از کاشت تا پس از برداشت شامل استاندارها و اصولی است که بدون در نظر گرفتن آنها مشکلات متعددی وجود خواهد داشت. در واقع اصول مدیریت مزرعه چارچوب علمی و عملی است که کشاورز را به سمت عملکرد و پایداری بیشتر ، کشاورزی کارآمدتر، مصرف نهاده کمتر و خطرات زیست محیطی کمتر سوق می دهد. بدون در نظر گرفتن این اصول کشاورز عملا اهداف کشاورزی ناقص بوده و در برهه ای از زمان با مشکلاتی مواجه خواهیم شد.

نمودار 1 : سه اصل مهم در مدیریت نوین مزرعه

سه اصل مهم در مدیریت نوین مزرعه

پایداری

فراهم نمودن امنیت غذایی همراه با افزایش کمی و کیفی آن ضمن در نظر گرفتن نیاز های نسلهای بعدی؛ حفاظت از منابع آب،خاک و منابع طبیعی، حفاظت از منابع انرﮊی در داخل و خارج از مزرعه، حفظ نیروی حیات جامعه روستایی، حفظ تنوع زیستی و قابلیت پذیرش از سوی جامعه.

هدف کشاورزی پایدار

حفظ سطوح ضروری تولید به منظور بر آورده ساختن نیازهای جمعیت در حال رشد جهان بدون تخریب محیط زیست.

مثال: کاهش استفاده از سموم شیمیایی و جایگزینی آن با روش های زیستی کنترل آفات مانند استفاده از حشرات مفید، آفت کش های بیولوژیک، مهار مکانیکی آفات و ...

بازده اقتصادی

کاهش هزینه های مازاد و افزایش بهره وری.

هدف اصلی از مدیریت اقتصادی مزرعه افزایش کارآیی و سودآوری است. بعنوان مثال

اگر خاک مزرعه برای رویش چغندرقند مساعدتر از پنبه باشد، کاشت پنبه هزینه های بیشتری را به کشاورز تحمیل خواهد نمود که این امر موجب کاهش بازده اقتصادی و اتلاف وقت و هزینه خواهد شد.

سه نکته مهم در مدیریت اقتصاد مزرعه:

  1. تهیه و بکارگیری ترکیب صحیح و بهینه عوامل تولید مانند زمین، آب، نیروی کار، پول و اعتبار، ماشین آلات و ...
  2. انتخاب مناسب محصولات با توجه به عوامل اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی و ...
  3. ارتباط مناسب با بازار فروش محصول و بازار خرید نهاده ها و آشنایی با بازاریابی محصولات کشاورزی

استفاده از تکنولوژی روز دنیا

به کارگیری جدیدترین یافته ها و ابداعات در زمینه کشاورزی به منظور افزایش کارایی و بهره وری و کاهش اتلاف وقت و نیروی انسانی.

مثال: استفاده از ماشین آلات کم مصرف برای کاشت بذر گندم (بذرکار گندم) به جای روش سنتی بذر پاشی به منظور کاهش مصرف بذر و اتلاف وقت نیروی انسانی.

مراحل مختلف کشاورزی

عملیات و اقدامات کشاورزی در هر مرحله از کشاورزی متفاوت و ویژه هست. با تفکیک هر مرحله به لحاظ زمانی میتوان تصمیمات و اقدامات صحیح متناسب با آن مرحله را اتخاذ نمود.

نمودار 2 : مراحل زمانی مختلف در کشاورزی

مرحله پیش از کاشت

پیش از اتخاذ تصمیمات مهم برای انتخاب محصول و نوع کشت، توجه نمودن به عوامل مختلفی که در ادامه به آنها اشاره شده است می تواند تاثیر بسیار زیادی بر کیفیت کشت و کار داشته باشد.

عوامل مؤثر در انتخاب محصول جهت کشت در یک منطقه

نمودار 3 : عوامل موثر در انتخاب محصول جهت کشت در یک منطقه

بررسی اقلیم

شناخت اقلیم و بررسی نیازهای اقلیم شناختی گیاهان زراعی از مهمترین عوامل موثر در تولید است. از طرفی در سالهای اخیر بحث استفاده از تکنولوژی های جدید نیز در برنامه ریزی های کلان کشاورزی به شدت در محافل علمی مطرح شده است. با بررسی های هواشناسی کشاورزی میتوان امکانات بالقوه اقلیمی را در مناطق مختلف مشخص و از آنها حداکثر بهره برداری را نمود.

نکات مهم در ارتباط با انتخاب محصول با توجه به اقلیم منطقه:

  • انتخاب محصول با توجه به وضعیت آب و هوایی و جغرافیایی هر منطقه

عرض جغرافیایی، ارتفاع از سطح دریا، وضعیت حرارتی، بارندگی، وزش باد و سایر پارامترهای اقلیمی هر منطقه در انتخاب محصول و رشد آن تاثیرگذار است.

مثال: در مناطقی مانند خراسان که دمای هوا در زمستان به چند درجه زیر صفر نیز می رسد، نمی توان خرما یا انبه کاشت.

  • خودداری از کشت محصولات سردسیری در مناطق گرمسیر

باتوجه به نیاز گرمایی و نیاز سرمایی هر گیاه، منطقه کاشت هر محصول میتواند متفاوت باشد.

نیاز سرمایی

گیاهان در چرخه رشد سالیانه خود به یک دوره سرما نیاز دارند تا بعد از مهیا شدن شرایط مناسب جهت رشد، شکوفایی طبیعی جوانه ها اتفاق افتد. این سرمای موردنیاز از دو جزء تشکیل می شود که شامل درجه دما و مدت سرما می­باشد.

یا به عبارتی دیگر حداقل زمان لازم برای سرمادهی یک رقم در طی فصل رکود که موجب ازسرگیری رشد طبیعی آن در فصل رویش می شود در اصطلاح نیاز سرمایی آن رقم نامیده می شود.

مثال: نیاز سرمایی درخت سیب 75 روز با دمای 5 درجه سانتیگراد می­باشد. نیاز سرمایی برخی از درختان میوه در جدول زیر قابل مشاهده می­باشد.

جدول 1 : نیاز سرمایی محصولات باغی مختلف

نوع گیاه مدت سرمادهی (روز) دمای مناسب سرمادهی
انگور 60 تا 120 5
توت 60 تا 90 5
گیلاس 90 تا 120 4
پسته 25 تا 50 1 تا 7
بادام 20 تا 30 7
هلو 45 تا 100 4 تا 7
زرد آلو 60 5
گلابی 60 تا 90 4
آلو 120 5
عناب 60 5

  • خود داری از کشت گیاهان ویژه مناطق پست و هموار در مناطق مرتع

گیاهان مناطق مرتفع دارای ارتفاع بوته کوتاه، برگهای گوشتی، مقاوم در برابر باد و به شکل کپه ای هستند، چرا که قادر باشند شرایط سخت جوی مناطق مرتفع کوهستانی را تحمل کنند.

مثال: کشت محصولاتی مانند سویا، برنج و نیشکر که ویژه مناطق پست و هموار هستند در مناطق مرتفع کوهستانی موجب افت شدید عملکرد خواهد شد. همچنین کشت گیاهان دارویی مانند کاکوتی، پونه، نسترن و ... در مناطق کوهستانی و مرتفع مانند ارتفاعات زاگرس و البرز به دلیل دامنه تحمل بالای آنها ­میتواند به لحاظ اقتصادی کارایی بیشتری داشته باشد.

  • در مناطقی که بارندگی در فصول خاصی انجام می­شود، نوع محصول به گونه ای انتخاب شود که از حداکثر بارندگی بهره مند گردد.

مثال: در شهرستان مشهد که بارندگی عمدتا در فصل پاییز و زمستان انجام می­شود، بهتر است کشت به صورت پاییز انجام شود، تا گیاه بتواند از آب حاصل از بارندگی بهره مند گردد. مانند کشت گندم پاییزه.

بررسی آب
  • خودداری از کشت محصولات حساس به خشکی در مناطق خشک

با توجه به نیاز آبی متفاوت هر گیاه، و وضعیت رطوبتی ویژه هر منطقه، انتخاب محصول باید کاملا آگاهانه و متناسب با وضعیت آبی انجام شود.

مثال: کشت برنج در اراضی که رطوبت خاک در آن پایین باشد منجربه افت شدید محصول خواهد شد.

مقدار آب خالص برای یک درخت گلابی 5 الی 20 متر مکعب بوده و تامین حداقل آب مورد نیاز آن از طریق بارندگی 650 میلیمتر می­باشد. نیاز آبی برخی از محصولات در جدول زیر قابل مشاهده است.

جدول 2 : نیاز آبی چند محصول باغی

نوع گیاه مقدار آب مورد نیاز برای یک درخت (متر مکعب) تامین حداقل آب مورد نیاز با بارندگی (میلیمتر)
سیب 6/2 الی 25 600<
انگور 2/1 الی 10 400<
هلو 3/2 الی 5/7 600<
زردآلو 1/8 الی 20 500<
بادام 1/2 الی 15 350<

  • خودداری از کشت محصولات حساس به تنش غرقابی در مناطقی که احتمال تجمع آب در فصل بارندگی در آن زیاد است.

مثال: کاشت سیب زمینی در اراضی پست و جلگه ای شمال که در فصولی از سال به حالت غرقاب است.

  • ارتباط مداوم با سازمان هواشناسی برای پیش بینی وضعیت جوی غیر معمول و تدبیر برای جلوگیری از بروز مشکل
  • کاشت ارقام مقاوم به تنش هایی مانند سرما، گرما، خشکی و غیره در صورت وجود احتمال تنش در منطقه

مثال: کشت رقم گندم مقاوم به سرمای شدید در مناطقی با زمستان بسیار سرد

بررسی خاک
  • حفر پروفیل به عمق 2 متر در زمین به منظور بررسی و آگاهی از اطلاعات خاک و وضعیت زهکشی و فشردگی آن.
  • نمونه گیری از خاک منطقه مد نظر و انجام آزمایش خاک پیش از کاشت جهت ارزیابی ویژگی های شیمیایی، زیستی و فیزیکی.

تفسیر آزمایش خاک کشاورزی با توجه نتایج آنالیز های کیفی خاک مانند pH ، بیش بود منگنز، بیش بود آلومینویم ، میزان اسیدیته ، ظرفیت تبادل کاتیونی ، مقدار نیتروژن ، مقدار فسفر، غلظت پتاسیم ، میزان شوری و سایر پارامتر ها می باشد. تفسیر آزمایش خاک کشاورزی منوط به اندازه گیری دقیق پارامتر های فوق بوده و تطبیق این نتایج با میزان استاندارد های ذکر شده بین المللی می باشد.

نمونه برداری از خاک

نمونه خاکی که برای آزمایش ارسال می شود باید حداقل حدود 1 تا 2 کیلیوگرم خاک یکدست و از عمق تقریبا 30 سانتی متری و سطحی خاک مزرعه در یک پاکت پلاستکی ریخته شود و آن نیز خود در پاکت دیگری قرار داده شود و سپس برای آزمایشگاه ارسال شود. به طور کلی اراضی دارای 10 هکتار زمین کشاورزی بعنوان یک نمونه در نظر گرفته می شود البته به شرطی که کل مزرعه یک کشت داشته باشد و تقریبا یکدست باشد و درصورتی که مشخص شود که کیفیت خاک در یک مزرعه متفاوت است از نقاط مختلف نمونه های متعدد باید تهیه شود. همچنین برای باغات نمونه برداری از سه عمق به فواصل 40 سانتی متری انجام می­شود.

نمودار 4 : مراحل کلی آزمایش خاک

  • کاشت گیاهان با توجه به میزان حساسیت آنها به اسیدیته خاک منطقه
تعریف پی اچ

در علم شیمی به لگاریتم معکوس غلظت یونهای هیدروژن در یک محلول pH آن گفته میشود. این مقیاس از 0 تا 14 متغیر است و کمتر از 7 را اسیدی (acidic) و بیشتر از 7 را بازی یا قلیایی (basic or alkaline) و محدوده 7 را خنثی در نظر میگیرند.

مثال: پی اچ آب آشامیدنی 7 یا خنثی و پی اچ نوشابه 5/2 یا اسیدی است.

جدول 3 : اسیدیته (pH) و ماهیت خاک براساس آستانه های تعریف شده توسط وزارت کشاورزی


محدوده pH
بسیار قلیایی 9<
قلیایی 9-5/8
نسبتا قلیایی 4/8-9/7
قلیایی ضعیف 8/7-4/7
خنثی 3/7-6/6
اسیدی ضعیف 5/6-1/6
نسبتا اسیدی 6-6/5
اسیدی 5/5-1/5
بسیار اسیدی 5 – 5/4

جدول 4 : محدوده پی اچ مطلوب برای برخی از گیاهان

گیاه pH مطلوب گیاه pH مطلوب
جو 5/6-8 نخود 6-5/7
ذرت 5/5-5/7 چغندرقند 5/6-8
ذرت خوشه ای 5/5-5/7 سیب زمینی 5-5/6
یولاف 8/5-7 نیشکر 6-8
برنج 5/5-7 پنبه 5-5/6
گندم 5/5-5/7 یونجه 5/6-8

  • خودداری از کاشت محصولات حساس به شوری در مناطقی با آب و خاک شور (EC بالا).
EC یا هدایت الکتریکی

هدایت الکتریکی آب نشان دهنده میزان املاح هادی موجود در آب می باشد که بیانگر میزان شوری است. واحد هدایت الکتریکی که آن را با EC نیز نمایش می دهند دسی زیمنس بر متر می­باشد.

مثال: کاشت سیب زمینی که گیاهی حساس به شوری به شمار می­رود در مناطقی که دارای خاک شور EC بالای 6 است. در جدول زیر محدوده هدایت الکتریکی برای برخی گیاهان مختلف ارائه شده است.

جدول 5 : تاثیر هدایت الکتریکی بر محصولات زراعی مختلف

نوع گیاه هدایت الکتریکی ( واحد دسی زیمنس بر متر می باشد) عصاره اشباع خاک برای اینکه
50 درصد بذرها سبز شوند عملکرد نسبی به 50 برسد
جو 16-24 18
پنبه 15 17
چغندرقند 6-12 15
ذرت خوشه ای 13 15
گندم 14-16 13
برنج 18 5/3
گوجه فرنگی 5/7 5/7
لوبیا 8 5/3
ذرت 22-24 6

  • انتخاب گیاهان با توجه به بافت خاک (شنی، لومی یا رسی)

بافت خاک براساس اندازه ذرات و خاکدانه های خاک تعیین میشود. هرچه خاکدانمه ها درشت تر باشد بافت خاک به سمت شنی بودن سوق پیدا میکند و بالعکس.

مثال: کشت گیاهان غده ای مانند سیب زمینی یا چغندرقند در خاک های سنگین و رسی انجام نشود. شکل زیر هرم بافت خاک نام دارد که براساس درصد شن، رس و سیلت (لای) نو.ع بافت خاک را مشخص می­سازد.

تصویر 1 : هرم شناسایی بافت خاک بر اساس درصد لای، رس و شن (ماسه)

  • انتخاب محصول با توجه به کشت ها و تناوب های سال قبل

مثال: عدم کشت متوالی چغندرقند در یک قطعه زمین. و یا گنجاندن یک گیاه از خانواده بقولات در برنامه تناوب زراعی برای افزایش حاصلخیزی زمین.

جدول 6 : نمونه ای از تناوب زراعی برای قطعات زمین در سالهای مختلف در جدول زیر ارائه شده است

قطعه

سال

1 2 3 4
اول یونجه گندم آفتابگردان جو
دوم گندم آفتابگردان جو یونجه
سوم آفتابگردان جو یونجه گندم
چهارم جو یونجه گندم آفتابگردان

  • کاشت بقولات و گیاهان مورد استفاده برای کود سبز جهت رفع مشکل تخلیه غذایی و خستگی زمین

مثال: کاشت گیاه خلر یا یونجه و برگرداندن آن به زیر خاک برای افزایش حاصلخیزی و تامین نیتروژن مورد نیاز برای کشت بعدی

  • خودداری از کاشت گیاهان حساس به ورس در مناطق بادخیز.

تعریف ورس: افتادگی و خوابیدگی گیاه در اثر نیروهای فیزیکی مانند باد، عمق کم کاشت، مصرف بیش از حد کود نیتروژن و یا رشد بیش از حد ساقه و سایر اندام های آن، ورس نامیده می­شود.

مثال: کشت گیاه جو در مناطقی که بادخیز است و یا میزان نیتروژن خاک بسیار زیاد است موجب خوابیدگی و افتادگی محصول و افت شدید عملکرد خواهد شد.

بررسی عوامل اقتصادی واجتماعی
  • انتخاب محصول با توجه به نیازهای کشور و امنیت غذایی جامعه

مثال: کشت عدس به منظور کاهش واردات از خارج از کشور و با هدف خودکفایی.

  • توجه به میزان تقاضای بازار محلی در کاشت محصولاتی که مدت انبارداری بسیار کمی دارند.

مثال: تامین میوه هایی مانند انگور، هلو و توت برای بازارهای محلی به دلیل کمی دوران انبار داری.

  • تجدید نظر در مورد کاشت محصولاتی که سود اقتصادی آنها نسبت به هزینه های تولید بالاتر است.

مثال: در سال 1395 کشت گوجه فرنگی در اطراف شهر مشهد به شدت افزایش داشت و به همین دلیل قمیت فروش محصول بسیار پایین بوده و اکثر گوجه کاران محصول به دست آمده را خوراک دام کردند.

  • استعلام از اداره کشاورزی در ارتباط با میزان سطح زیر کشت و پیش بینی بازار برای محصول
  • آموزش نکات اصولی و استاندارد های تولید به کادر اجرایی و کشاورزان

توضیحات: تمامی نکات اصولی، روش کار، استفاده از ابزارآلات و ادوات باید به نیروی کار و کشاورزان آموزش داده شود در صورت عدم آگاهی از نکات مدیریتی و اصولی ممکن است عواقب جبران ناپذیری در مزرعه رخ دهد.

مثال: در صورت عدم آشنایی کشاورز با کالیبراسیون صحیح سمپاش و اعمال میزان سم یا علف کش بیش از میزان توصیه شده، ممکن است آسیب جدی به محصول زراعی وارد شود.

بررسی آفات، بیماری ها و علف های هرز

از مهمترین عوامل کاهنده عملکرد محصولات زراعی و باغی وجود آفات، بیماری ها و علف های هرز می باشد که متاسفانه به دلیل عدم کنترل و توجه سالانه بین 20 تا بعضا 90 درصد خسارت به بار می آورد. یکی اصول مهم در مرحله پیش از کاشت به منظور انتخاب محصول، شناسایی و بررسی پتانسیل این عوامل تنش های زیستی می باشد. مقالات علمی و تجربیات کشاورزان نشان داده است که گاها با اقدامات مدیریتی و تصمیم گیری های صحیح برای انتخاب مناسب محصول بدون به کارگیری حتی یک قطره سم، می توان این عوامل را به خوبی کنترل نمود و خسارت احتمالی برای محصول مورد کشت را به طرز چشمگیری کاهش داد. برای مثال در زمینی که آلوده به علف هرز گل جالیز می باشد، کاشت صیفی جاتی مانند گوجه فرنگی تصمیم اشتباه بوده و موجب طغیان علف هرز در ادامه فصل رشد خواهد شد.

راهکارها و تصمیمات مناسب برای انتخاب محصول پیش از کاشت بر اساس پتانسیل تنش های زیستی (آفات، بیماری ها و علف های هرز):

  • کاشت گیاهان غیر میزبان در صورت وجود آلودگی، آفات و علف های هرز

مثال: در صورت وجود پروانه ساقه خوار ذرت در منطقه، در سال جاری و در صورت فراهم بودن شرایط اقلیمی، آبی و خاکی به جای ذرت، آفتابگران کشت شود. و یا در مزرعه ای که آلودگی نماتدی در خاک وجود دارد به جای کشت چغندرقند، گندم کشت شود.

  • کاشت گیاهانی که قدرت رقابتی بالایی در برابر علف های هرز دارند.

توضیحات:برخی ویژگی ها مانند ارتفاع بلند بوته، دوره رشد سریع، قدرت پنجه زنی بالا، اندازه سایه انداز و ... موجب افزایش قدرت رقابتی گیاه زراعی در برابر علف­های هرز می­شوند. برای مثل ذرت توان رقابتی بالایی در برابر علف های هرز دارد و در مزارعی که طغیان علف های هرز بیشتر در آن دیده می­شود، می­توان کاشت ذرت در برنامه تناوب زراعی گنجاند.

  • حذف و انتقال بقایای گیاهان قبلی به بیرون از مزرعه در صورت مشاهده عوامل بیماری زا و آفات.

مثال: شاخه و برگهای هرس شده آلوده به آفت سپردار واوی درخت پسته سوزانده شده و یا به بیرون از باغ انتقال داده شوند.

آماده سازی زمین

آماده سازی زمین زراعی و باغی تمامی مراحل خاکورزی، تسطیح، یکنواخت سازی و اصلاح خاک پیش از کاشت را در بر میگیرد. این عملیات برای هر نوع هدف، محصول و کشتی متفاوت بوده و برنامه ویژه ای دارد. همچنین عواملی چون میزان رطوبت خاک، میزان بارندگی، نوع کشت، نوع محصول، بافت و ساختمان خاک و وضعیت پوشش گیاهی منطقه بر آماده سازی زمین تاثیر گذار می باشد. برای مثال در اراضی با پستی و بلندی و ناهمواری بیشتر، انجام تسطیح اجتناب ناپذیر است. لذا پیش از اقدام برای آماده سازی منطقه، آمایش و بررسی منطقه مورد نظر ضروری میباشد.

نکات ضروری در آماده سازی خاک
  • انجام شخم با توجه به نیازهای خاکی محصول انتخاب شده (عمق نفوذ ریشه گیاه و حساسیت ریشه آن).

توضیحات: عملیات خاکورزی برای برای تمامی محصولات یکسان نیست، برای مثال گیاهانی که دارای عمق کاشت کمتری هستند مانند یونجه، گندم، جو و ... ،خاکورزی سطحی­ تری نسبت به گیاهانی با عمق کاشت بیشتر مانند سیب زمینی دارند.

  • خودداری از زیاده روی در خاکورزی و تردد ماشین آلات سنگین در مزرعه

توضیحات: تردد بیش از حد ماشین آلات سنگین در مزرعه موجب فشردگی، تخریب ساختمان و کاهش خلل و فرج خاک می­شود که این امر منجر به آب استابی و افزایش فشار بر ریشه گیاهان خواهد شد.

  • استفاده از کودهای آلی و دامی همزمان با شخم برای اختلاط بهتر

توضیحات: اعمال کودهای آلی مانند کود دامی اعم از گاوی، گوسفندی و مرغی، ورمی کومپوست و غیره در هنگام کشت موجب افزایش حاصلخیزی، ظرفیت نگهداری رطوبت و تامین عناصر غذایی اولیه برای گیاه می­شود. نکته مهم این است که کود دامی مورد استفاده حتما باید پوسیده و عاری از آفات و عوامل بیماری زا باشد.

مثال: پاشش 10 تا 20 تن در هکتار کود گاوی پوسیده در هنگام خاکورزی می­تواند تاثیرات مثبت فراوانی بر افزایش عملکرد غلات داشته باشد.

جدول 7 : میزان عناصر اصلی در انواع کودهای دامی

عنصر واحد گاوی اسبی گوسفندی مرغی
ازت درصد 26/2 1/3 62/3 61/3
فسفر درصد 64/0 54/0 68/0 99/1
پتاس درصد 04/2 37/1 97/2 66/1
کلسیم درصد 42/1 32/0 81/1 09/7
منیزیم درصد 44/0 3/2 47/0 89/0

  • مصرف کود پیش از کاشت یا در هنگام کاشت در صورت کمبود و فقط شدید عناصر غذایی

مثال: مصرف 25 کیلوگرم در هکتار کود ازت ( به حالت آمونیوم سولفات) به صورت پیش از کشت برای گندم.

  • خودداری از زیر و رو کردن بیش از حد خاک

توضیحات: افزایش عمق شخم گاوآهن برگردان دار موجب برگرداندن خاک های زیرین و قرارگرفتن آنها در معرض هوای آزاد و تجزیه مواد آلی خواهد شد.

  • برگرداندن بقایای محصول به خاک برای افزایش حاصلخیزی.

مثال: خودداری از سوزاندن بقایا و کاه و کلش گندم پس از برداشت دانه و برگرداندن کاه و کلش به خاک هنگام خاک ورزی.

  • خورد کردن کلوخه های درشت با استفاده از روتیواتور و دور نمودن سنگریزه ها به حواشی مزرعه
  • مسطح سازی زمین با استفاده از تسطیح لیزری یا لولر

توضیحات: یک زمین با شیب بندی و تسطیح مناسب نه تنها موجب گسترش یکنواخت آب و در نتیجه بالا بردن راندمان آبیاری می گردد، بلکه دیگر فعالیت های زراعی (کاشت، داشت، برداشت) را آسان می سازد. مدیریت یک مزرعه تسطیح شده به مراتب آسان تر و مقرون تر به صرفه تر از مزرعه مشابهی با توپوگرافی طبیعی نامناسب است. علاوه بر این، تسطیح، یک روش خوب حفاظتی برای خاک های در حال فرسایش است.

تسطیح لیزری

هموارسازی، صاف کردن و ایجاد شیب مناسب در زمین با در نظرگرفتن ضریب نفوذپذیری و بافت خاک با استفاده از ماشین آلات مجهز تسطیح، جهت جلوگیری از تندآب و فرسایش سطحی و بوجودآوردن شرایط یکسان و هماهنگ توزیع آب در یک عمق، در سراسر مزرعه .

  • نشان گذاری و قطعه بندی زمین با استفاده از تکنیک های جی پی اس جهت مدیریت بهتر زمین.
  • استفاده از چرای دام پیش از کاشت برای بهره وری بهتر از فضولات دامی

مثال: چراندن گله در اراضی آماده به کشت به منظور کاهش علف های هرز و بهره وری از فضولات دامی.

قطعه بندی زمین

یکی از مهمترین اقدامات پیش از کاشت طراحی مزرعه و قطعات کشت با توجه به مقاصد و اهداف کشت می باشد. بدون طراحی و نقشه بندی زمین عملیات زراعی، تراکم کاشت، فعالیت ماشین آلات کشاورزی، سیستم آبیاری و سایر اقدامات با مشکل مواجه شده و کشاورزی به صورت سنتی و غیر مهندسی شده انجام می شود.

معیارهای قطعه بندی زمین عبارتند از:

  • توپوگرافی و شیب زمین
  • شکل هندسی اراضی
  • کیفیت خاک
  • گذر بندی معابر و مسیر تأسیسات زیربنایی

مرحله کاشت

پس از انجام بررسی ها و اقدامات اولیه پیش از کاشت به منظور آماده سازی زمین و انتخاب محصول، مرحله بعدی کاشت محصول می باشد که خود به عوامل مختلفی بستگی دارد و در مورد محصولات مختلف رویکرد ها و عملیات متفاوتی را در بر می گیرد. باید توجه داشت که اگر این مرحله با آگاهی و اصول علمی کشاورزی انجام نشود، و سبز شدن و استقرار گیاهچه خوبی صورت نگیرد، افت عملکرد حتمی خواهد بود.

نمودار 5 : عوامل موثر در کاشت محصول

تاریخ کاشت

  • انتخاب تاریخ کاشت بر اساس نوع محصول و نیازهای آبی محصول جهت حداکثر برخورداری از بارندگی فصلی

مثال: کاشت گندم پاییزه در مشهد در اواسط مهرماه برای بهره مندی از باران های پاییزی

  • خودداری از کاشت ارقام و محصولات زودرس در مناطقی با زمستانی سرد

توضیحات: کاشت محصولات زودرس در مناطقی با زمستانی سرد و دارای یخبندان منجر به همپوشانی مراحل زایشی و حساس گیاه با فصل سرما و تلف شدن آن خواهد شد. برای مثال کاشت رقم زود رس استار و چمران در اردبیل موجب تلف شدن محصول در زمستان خواهد شد.

  • استفاده حداکثر از زمین با استفاده از الگوهای کشت چند محصول در زمان های مختلف (کشت تاخیری)

توضیحات: در این سیستم بذور مختلف به طور متوالی در یک سال زراعی در یک قطعه زمین کشت می­شوند و بذور هر گیاه را قبل از برداشت محصول قبلی می کارند که تاریخ کاشت بذور دوم یا سوم مصادف است با بعد از گل دادن گیاهان قبلی با این تعریف چنانچه کشت گیاه دوم یا سوم قبل از گل دادن گیاه اول صورت گیرد چند کشتی پس و پیش نمی باشد و در تعریف زراعت مخلوط می گنجد. این کشت برای اهدافی مثل دوری جستن از تنش های وارده بر گیاهان در مناطقی که بارندگی به تأخیر افتاده باشد ،اجتناب از به هدر رفتن نیروی کارگری و کاشت گیاه دوم ،دستیابی به زمان های مناسب چند کشتی و کاشت محصولات جایگزین در تاریخ متوسط کاشت آنها در زمانی که در برداشت محصول قبلی تأخیر افتاده باشد صورت می گیرد.

مثال: کشت تاخیری تریتیکاله و ماشک در یک سال زراعی

  • تاریخ کشت به گونه ای باشد که گیاه از تنش های آخر فصل (گرما در تابستان و سرما در اواخر پاییز)
  • در مناطقی که امکان شیوع آفات و بیماری در فصل خاصی وجود دارد، تاریخ کاشت باید به نحوی باشد که رسیدن محصول در زمان وقوع تنش نباشد.

مثال: کشت رقم پنبه زودرس با نام ارمغان برای فرار از طغیان آفات در انتهای فصل رشد

بذر مناسب

بذر و نهال مناسب اصلی ترین نهاده و پایه و اساس محصول می باشند و در صورت انتخاب آگاهانه و اصولی می توان در کنار عملیات و اقدامات استاندارد مزرعه داری و باغداری به عملکرد و تولید بیشتر و مطمئن تر دست یافت. ضرورت این مسئله به حدی است که دانشگاه ها، مارکز و سازمان های دولتی و خصوصی متعددی در کشور به طور تخصصی بر روی تولید بذر مطمئن، سالم و سازگار با اقلیم های مختلف در حال تحقیقات هستند. انتخاب بذر مناسب با توجه به معیارهای مختلفی انجام می شود که در ادامه به آن پرداخته می شود.

نمودار 6 : عوامل موثر در انتخاب بذر مناسب

خلوص بذر

توضیحات: بذر مرغوب و با کیفیت باید تمیز و عاری از مواد خارجی باشد. معمولا همراه با بذر مواد خارجی از قبیل: کاه، شن، بذر علف های هرز و بذر گونه های دیگر یافت می شود که این مقدار نباید بیش از حد استاندارد باشد.

سن بذر

توضیحات: رابطه سن بذر با قوه نامیه به این صورت است که هر قدر فاصله زمان برداشت تا افشاندن همان بذر بیشتر باشد، مسلما قوه نامیه بذر کمتر خواهد بود. البته اگر بذری در شرایط آب و هوایی مساعد تولید شده باشد و آلوده به آفات و امراض نباشد و در شرایط انبار مناسب یعنی در محیط سرد و خشک نیز نگهداری شده باشد می تواند بر حسب نوع بذر، مدت زمانی از 1 تا 8 سال قوه نامیه خود را حفظ کند.

وزن هزار دانه ( درشتی یا ریزی بذر)

توضیحات: بذرهای ریز و ضعیف در مجموعه ای از بذر مشخص، دارای قوه نامیه کمتری هستند و بوته های ضعیف محصول کمتری تولید می کند. بنابراین درشتی بذر یکی از عوامل مرغوبیت بذر شناخته شده است و در آزمایشگاه با شمارش هزار دانه از بذر و وزن کردن آن درشتی بذر را مشخص می کنند.

قوه نامیه

توضیحات: قدرت نامیه و سرعت جوانه زنی بذر را می توان با شمارش درصد بذر های سبز شده در یک مدت زمان معین مثلا 10 تا 15 روز تعیین کرد. تعیین قوه نامیه بسیارساده است و با وسایلی مثل پارچه مرطوب، کاغذ خشک کن و غیره تعداد معینی مثلا 10 یا 100 عدد بذر را در دمای اتاق سبز می کنند و درصد آن را تعیین می نمایند.

تراکم کاشت

  • لحاظ نمودن تراکم مطلوب هر محصول با توجه به نیازهای غذایی، آبی و محیطی آن

جدول 8 : تراکم بوته ای برای ارقام مختلف گیاه ذرت دانه ای

نوع رقم تراکم بوته در هکتار وزن هزار دانه (گرم)
دیر رس 65000 280
متوسط رس 70000 280
زود رس 80000 230
خیلی زود رس 85000 230

  • خودداری از کاشت با تراکم بالا در صورت کمبود عناصر غذای و محدودیت آب

مثال: کاشت 300 کیلوگرم در هکتار گندم موجب کاهش پنجه زنی و کاهش سنبله های بارور خواهد شد.

  • استفاده از کشت مخلوط برای استفاده حداکثری از زمین

مثال: کشت مخلوط نخود و جو به صورت همزمان

  • استفاده از ماشین آلات قابل تنظیم و دقیق برای جلوگیری از اتلاف بذر
  • تراکم بالا برای محصولات علوفه­ای بیشتر

توضیحات: برای گیاهانی که با مقاصد تهیه علوفه کشت می­شوند، میزان تراکم بیشتر از گیاهان دانه ای در نظر گرفته شود.

  • استفاده از تراکم بالا برای بذوری با قوه نامیه پایین تر (حدالامکان از بذور تازه تر استفاده شود)
  • خودداری از تراکم بالا برای محصولات حساس به ورس مانند جو (در قسمت پیش از کاشت توضیح داده شد)

عمق کاشت

برای هر محصولی با توجه به معیارهای متفاوتی چون دیمی یا آبی بودن، اندازه بذر، سن بذر، فصل کشت، دمای هوا، بافت خاک، رطوبت خاک و سایر معیارهای متناسب با رشد گیاه عمق ویژه ای برای کشت در نظر گرفته می شود. در صورت عدم انتخاب عمق مناسب کشت احتمال استقرار ضعیف یا عدم استقرار و عدم سبز شدن جوانه برای گیاه وجود خواهد داشت. برای مثال در صورتی که بذور یونجه و شبدر که بسیار کوچک هستند در بخش عمیق تر کشت شوند سبز شدن و جوانه زدن بذر اتفاق نمی افتد. همچنین کشت بذر ذرت در سطح خاک موجب عدم استقرار صحیح ریشه و مرگ گیاهچه خواهد شد.

نکات مربوط به عمق کاشت بذر:

  • عمق کاشت متناسب با اندازه بذر (عمق بیشتر برای بذور درشت و عمق کم برای بذور ریز)

مثال: به طور عام عمق کاشت به میزان سه برابر قطر بذر در نظر گرفته می­شود.

  • عمق کاشت یکسان جهت یکنواختی مزرعه

مثال: اگر عمق کاشت برای بذر گندم 2 سانتی متر در نظر گرفته شده باشد این عمق در تمامی سطح مزرعه برای کلیه بذور یکسان باشد.

  • کاشت سطحی در مزارعی با خاک سنگین و فشرده

مثال: در خاکی با بافت رسی سنگین عمق کاشت 2 برابر کمتر از خاکها سبک و شنی در نظر گرفته شود.

  • استفاده از بذرکارهای دقیق برای یکنواختی جوانه زنی محصول

مرحله داشت

مرحله داشت مهترین مرحله در امر مدیریت محصل کشت شده است که با رعایت نکات و مدیریت صحیح، می­توان عملکرد محصول را به لحاظ کمی و کیفی به طور چشمگیری افزایش داد. با توجه به این که در این مرحله گیاه در حال رشد و توسعه است هر گونه اقدام صحیحی می تواند پتانسیل تولید را به طرز چشمگیری افزایش دهد و در صورت عدم رعایت اصول استاندارد داشت، به همان اندازه شاهد افت عملکرد و کاهش کیفیت محصول خواهیم بود. حضور و پایش منظم کشاورز و مسئول اجرایی در مزرعه و باغ می تواند صحت اجرای درست عملیات داشت در زمین را بررسی نماید و در صورت بروز مشکل اقدامات متناسب با آن را اتخاذ کند. در صورت عدم سرکشی به مزرعه و باغ احتمال وجود مشکلات در هر کدام از عملیات داشت اجنتاب ناپذیر خواهد بود.

نمودار 7 : عملیات و اقدامات مربوط به مرحله داشت

کوددهی

مهمترین عملیات در تولید محصولات کشاورزی در مرحله داشت، تدوین برنامه تغذیه ای مناسب و متناسب با گیاه می باشد. نوع کود مورد استفاده، فورمولاسیون، میزان مصرف، زمان مصرف، نحوه مصرف و تمامی عوامل مرتبط با آن باید برای هر محصول به طور تخصصی تبیین شده باشد. کود دهی غیر اصولی نه تنها موجب افزایش عملکرد نخواهد شد، بلکه علاوه بر تاثیر منفی روی کمیت و کیفیت محصول موجب افزایش آلودگی زیست محیطی و منابع آبی و خاکی نیز می شود.

نکات ضروری در کوددهی
  • تعیین نیازها و برنامه های کودی برای گیاه با توجه به آزمون خاک و نیازهای تغذیه ای هر گیاه

توضیحات: برنامه کودی هر گیاه باید به گونه ای باشد که تمام عناصر ضروری برای رشد و نمو آن تا انتهای فصل تامین شود. در صورت کمبود یک عنصر احتمال افت عملکرد و یا کیفیت محصول وجود دارد.

جدول 9 : عناصر ضروری برای رشد و نمو گیاه

عناصر پر مصرف نیتروژن فسفر پتاسیم کلسیم منیزیم گوگرد
عناصر کم مصرف آهن روی منگنز بر مولیبدن مس کلر

جدول 10 : نمونه نتایج آزمایش برای تعیین عناصر موجود در خاک زراعی

کربن آلی ازت

(میلی گرم در کیلوگرم)

فسفر

(میلی گرم در کیلوگرم)

پتاسیم

(میلی گرم در کیلوگرم)

آهن

(میلی گرم در کیلوگرم)

روی

(میلی گرم در کیلوگرم)

منگنز

(میلی گرم در کیلوگرم)

مس

(میلی گرم در کیلوگرم)

بور

(میلی گرم در کیلوگرم)

1%< 400 12-15 250-280 5-7 5/0-1 5-6 5/0-1 1

جدول 11 : نیاز کودی مرکبات بر اساس نوع کود و عناصر غذایی

عنصر غذایی نوع کود مقدار کود برای هر درخت
ازت کلسیم نیترات 1500 گرم
فسفر سوپر فسفات تریپل 500 گرم
پتاس سولفات پتاسیم 100 گرم
منیزیم سولفات منیزیم 350 گرم
روی سولفات روی 150 گرم
منگنز سولفات منگنز 50 گرم
بور اسید بوریک 50 گرم

  • خودداری از مصرف کودهای شیمیایی مخرب و غیر استانداردی که مجوز و استاندارهای لازم را اخذ ننموده اند.

توضیحات: ارائه گواهی تطابق لیبل و گواهینامه های مربوط به استانداردهای مربوطه توسط فروشنده در زمان خرید کود.

  • استفاده بیشتر از کودهای آلی و ارگانیک با توجه به پایین بودن مواد آلی در خاکهای کشور.

مثال: مصرف کود دامی به میزان 10-20 تن پیش از کاشت گندم، یا مصرف 5 تن ورمی کمپوست پیش از کاشت ذرت.

  • استفاده از کودهای زیستی و میکروبی در کشت حبوبات و بقولات به دلیل توانایی همزیستی این گیاهان با باکتریها و سایر میکروارگانیسم ها

مثال: مصرف کود زیستی حاوی قارچ مایکوریرزا و باکتری ریزوبیوم به صورت بذر مال یا خاکی هنگام کشت نخود.

مثال: مصرف باکتری تیو باسیلوس در هنگام استفاده از کود گوگردی

  • گنجاندن تمام عناصر مورد نیاز گیاه در برنامه کودی.

توضیحات: احتمال دارد در نتیجه آزمایش خاک مشخص گردد عنصری به میزان بیشتری در خاک موجود است، و افزودن این عنصر از طریق کود ضروری نباشد. لذا در ارائه برنامه کودی باید به نتیجه آزمایش و فراوانی عناصر مختلف در خاک توجه داشت.

پی­نوشت:

همچنین در ارائه برنامه کودی به فراوانی عنصر در کودهای ترکیبی توجه شود. برای مثال با مصرف کود کلیسم نیترات که حاوی 52 درصد نیتروژن و 25 درصد کلسیم است، نیاز کلسیمی گیاه از منبع کودی ذکر شده برطرف می­گردد.

  • خودداری از مصرف دوزهای بالا به خصوص در زمان محلولپاشی

مثال: اگر دوز توصیه شده برای مصرف کود آهن به صورت محلول پاشی به میزان 2 لیتر در هزار لیتر آب باشد، با افزایش دوز احتمال برگ سوزی وجود دارد.

  • استفاده از تقسیط کوددهی در مراحل مختلف رشد

توضیحات: با توجه به متفاوت بودن نیاز گیاه در مراحل مختلف رشدی اعم از ابتدای فصل، گلدهی، پرشدن دانه و غیره، تقسیط کود در طول فصل می­تواند نیاز کودی آن را به طور کامل برطرف سازد.

مثال: مصرف کود نیتروژن به صورت 30 کیلو ابتدای فصل رشد، 50 کیلو پنجه زنی و 50 کیلو در زمان سنبله دهی گندم.

  • خودداری از کاربرد کودهایی که در مناطق شور موجب تشدید شوری می­شوند.
  • مقایسه کودهای مختلف براساس ویژگی های شیمیایی

جدول 12 : ویژگی عمومی کودهای مختلف حاوی نیتروژن

ویژگی ها سولفات آمونیوم اوره نیترات آمونیوم دی امونیوم فسفات
کل نیتروژن 21 46 34 18
حلالیت بالا بالا بالا متوسط
کاربرد در خاک شور مناسب نا مناسب نا مناسب نا مناسب
اختلاط با اوره + _ _ +

  • مشاوره با متخصص تغذیه گیاهی در صورت مشاهده علائم کمبود

تصویر 2 : علائم ظاهری کمبود عناصر غذایی در برگ گیاه

  • استفاده از کودهایی با قابلیت حلالیت بالا در شرایط نا مساعد بودن پی اچ خاک

توضیحات: مراجعه شود به جدول بالا

  • استفاده از محلولپاشی در صورت وجود مشکل جذب از خاک

مثال: محلول پاشی کود روی و بور در زمان گلدهی پسته به میزان 2 در هزار

  • استفاده از مکانیزاسیون و روش های کوددهی تزریقی برای جلوگیری از اتلاف آن

مثال: استفاده از روش آبکود (کود دهی از طریق سیستم آبیاری) و یا روش کودهی نواری در هنگام کاشت بذر.

  • استفاده از تلفیق کودهای شیمیایی، زیستی و آلی برای افزایش پایداری کشاورزی

مثال: کاربرد 10 تن کود دامی + 30 کیلوگرم کود آمونیوم سولفات پیش از کاشت چغندرقند به صورت همزمان

آبیاری

بدون مدیریت و تامین آب در کشاورزی و باغبانی امکان حصول عملکرد بیشتر و محصول با کیفیت تر تقریبا غیر ممکن است. با توجه به مشکلاتی چون تغییر اقلیم، تغییر الگوی کشت و بحران کم آبی در کشور، طراحی سیستم آبیاری کارآمد یک اصل غیر قابل انکار است. طراحی سیستم آبیاری در درجه اول به نوع محصول کشت شده و میزان آب موجود در منطقه بستگی دارد. به عنوان مثال آبیاری سنتی برای گندم موجب اتلاف بخش عظیمی از منابع آبی خواهد شد. سیستم آبیاری تحت فشار علاوه برا افزایش بهره وری موجب بهبود وضعیت آبهای زیر زمینی، کاهش علف های هرز و صرفه جویی در نیروی کار خواهد شد.

نمودار 8 : تقسیم بندی کلی سیستم آبیاری

نکات مهم در آبیاری مزرعه و باغ

  • استفاده از سیستم آبیاری تحت فشار برای جلوگیری از اتلاف آب
آبیاری قطره ای

دراین سیستم آب بوسیله پمپ از منبع بداخل شبکه پمپ شده وضمن عبور از سیلکون ( فیلتر گردایی ) شن ومواد خارجی آن ته نشین می گردد. دراین روش آب با فشاری بیش ازیک اتمسفر از منبع تامحل مصرف انتقال می یابد. آب بصورت قطرات مجزا و پیوسته ویا بصورت اسپری ریز با فشار کم از طریق قطره چکان درطول خط انتقال آب قرار دارند . آبیاری قطره ای روش موثری درتحویل آب مورد نیاز گیاه درمحدوده توسعه ریشه بداخل خاک است واین امکان را بوجود می آورد که عمل آبیاری تاحد رفع نیاز آبی گیاه انجام می شود . بنابراین دراین روش به میزان زیادی ازاتلاف آب بصورت نفوذ عمقی، ایجاد روان آب سطحی وتبخیر درمقایسه با روشهای سنتی وبارانی کاسته می شود.

آبیاری بارانی

درآبیاری به روش بارانی ، آب با فشار در داخل یک شبکه لوله کشی شده جریان پیدا کرده و سپس از خروجی هایی که روی این شبکه تعبیه شده و آبپاش نامیده می شوند خارج می شود. ساختمان آب پاشها طوری است که هنگامی که با فشار از آن خارج می شود بصورت قطرات ریز و درشت درآمده و مشابه باران در سطح مزرعه ریخته می شود.

  • آبیاری بر اساس نیاز آبی گیاه

توضیحات: مقدار آب مورد نیاز برای جبران تلفات تبخیر و تعرق گیاه در مزرعه با عنوان نیاز آبی گیاه نامیده میشود. مقدار نیاز آبی گیاه وابسته به تبخیر و تعرق است. با توجه به اینکه تبخیر و تعرق در اثر اقلیم محلی و نیز شرایط رشد گیاه تغییر میکند، در نتیجه نیاز آبی گیاهان نیز به صورت زمانی و مکانی متغیر است. نیاز آبی گیاهان مربوط به تبخیر و تعرق در شرایط ایده آل رشد گیاه است. تبخیر و تعرق گیاهان آسیب دیده از آفات و حشرات و با تراکم کم متفاوت از گیاهانی است که به خوبی رشد و نمو نموده اند.

جدول 13 : مثال نیاز آبی گیاه گوجه فرنگی

مرحله رشد مقدار آب مورد نیاز در روز (متر مکعب در هکتار) دور آبیاری (روز) آب مورد استفاده در هر دور آبیاری (متر مکعب در هکتار)
گلدهی 6/23 3 71
تشکیل میوه 8/40 5 204
پیش از برداشت 2/55 4 222

  • رعایت دور آبیاری مناسب برای هر محصول

مثال: برای گیاه گندم 10 تا 15 روز و برای گوجه فرنگی 3 تا 7 روز در نظر گرفته می­شود.

  • کنترل اتصالات و فشار آب در داخل سیستم آبیاری تحت فشار برای حصول اطمینان توسط اپراتور
  • آبیاری کامل کل قطعات تا حد آبنوشی کامل گیاه
  • آبیاری در زمان صحیح به طوری که تبخیر و تعرق در پایین ترین حد خود باشد

مثال: حد الامکان آبیاری در ساعات ظهر انجام نگیرد چرا که موجب اتلاف مقدار بسیاری زیادی از آب آبیاری از طریق تبخیر و تعرق خواهد شد.

  • احداث استخر ذخیره آب و استفاده از کفپوشهای ژئوممبران برای حفظ آب
  • میزان آب در دسترس مزرعه و دبی چاه ها سنجیده شده و براساس ظرفیت آب موجود تصمیمات اتخاذ شود.

  • انجام آبیاری با توجه و پیش بینی وضعیت آب و هوایی

توضیحات: در صورت احتمال بارندگی، آبیاری را می­توان به تعویق انداخت و برنامه آبیاری را براساس بارندگی تبیین نمود.

جدول 14 : مراحل رشدی حساس برخی از گیاهان در برابر کم آبی

نوع گیاه مراحل حساس نوع گیاه مراحل حساس
گندم ساقه دهی- خوشه دهی خیار میوه دهی
ذرت گلدهی-دانه دهی درختان میوه تشکیل میوه
جو ساقه دهی-خوشه دهی پنبه گلدهی-غوزه دهی
سورگوم شروع خوشه دهی چغندرقند فاقد مراحل بحرانی
برنج شروع خوشه دهی هویج فاقد مراحل بحرانی
نخود و لوبیا گلدهی-پرشدن دانه ارزن ساقه دهی
گوجه فرنگی میوه دهی سیب زمینی شروع غده دهی

آفات، بیماری ها و علف های هرز

  • مشاوره با گیاهپزشک برای سنجش وضعیت آفات و بیماری ها
  • استفاده از روش های مبارزه بیولوژیک و استفاده از دشمنان طبیعی آفات در الویت اول

توضیحات: این روش عبارت است از کاهش جمعیت آفت ها به وسیله دشمنان طبیعی آفات مبتنی بر نقش فعال آنها. در واقع کنترل زیستی آفت ها در کشاورزی روشی است از روشهای کنترل آفات (حشرات، بیماری ها و علف های هرز) که بر شکار، گیاه خواری، زندگی انگلی یا سایر سازوکارهای طبیعی تکیه دارد.

مثال:

  • کنترل پسیل پسته به وسیله افزایش جمعیت کفش دوزک ها
  • استفاده از آفت کشهای انتخابی جهت حفظ حشرات مفید
ویژگی آفت کش های ایده ­آل:
  • تاثیر کافی روی آفت هدف یا target
  • عدم تاثیر غیر مطلوب بر محصول سمپاشی شده
  • نداشتن اثر سوء یا داشتن حداقل اثر سوء بر حشرات مفید
  • مقرون بصرفه بودن از نظر اقتصادی
  • عدم ایجاد طعم و بوی نامطبوع در محصولات و مواد غذایی
  • حفظ اثر بخشی بر آفات هدف تحت شرایط جوی مختلف
  • عدم ایجاد خطر برای انسان و دام در شرایط سمپاشی و نگهداری
  • عدم ایجاد اختلال در اکوسیستمهای کشاورزی و غیر کشاورزی و زنجیره غذایی
  • انهدام و سوزاندن گیاهان وبقایای حاوی لارو و تخم آفات
  • خودداری از استفاده از دوزهای بیشتر بدون مشاور با گیاهپزشک
  • خودداری از اعمال سمومی که مجوزهای لازم را کسل ننموده اند.

توضیحات: برای اطلاعات بیشتر به سایت جهاد کشاورزی مراجعه شود.

  • کاشت ارقام مقاوم به آفات و بیماری ها
  • کاشت گیاهان غیر میزبان علف هرز ها و آفات برای مقابله بیشتر با آنها

مثال: گوجه فرنگی میزبان علف هرز انگلی گل جالیز است. برای مقابله با آن بهتر است زمین به حالت آیش باشد یا از کشت گیاهانی چون گندم و غلات استفاده نمود.

  • استفاده از کارت های زرد و تله های فرمونی برای به دام انداختن آفات و تعیین زمان مبارزه با آن

توضیحات: رنگ زرد دارای بهترین طیف جلب کنندگی برای آفاتی نظیر : مگس میوه مدیترانه ای ، مگس گیلاس و آلبالو ، مگس زیتون ، سفید بالکها ، مگس های مینوز ، انواع شته ، زنجرکها ، پسیل ، مگس قارچ وحتی برخی شب پره ها می باشد. فرمونها پیامهای شیمیایی درون گونه ای را مخابره می نمایند و واکنشهای رفتاری کوتاه مدت را بر می انگیزند.در واقع فرمون پیام دهنده ای است که اعضای یک گروه خاص از گیاهان یا جانوران را تحریک میکند. فرمون ها مواد شیمیایی هستند که قادرند گیرندگان پیام را، خارج از بدن تولید کننده پیام تحریک کنند و بر رفتار آنها تاثیر بگذارند.

  • خودداری از سمپاشی قبل و بعد از بارندگی
  • در صورت اختلاط سموم به سازگاری آنها با یکدیگر توجه شود
  • توجه نمودن به نکات مربوط به مدیریت تلفیقی آفات و علف های هرز برای افزایش پایداری

نمودار 9 : اصول اساسی مدیریت تلفیقی آفات

  • استفاده از گیاهان پوششی در خارج از فصل رشد برای کنترل علف های هرز

توضیحات: گیاه پوششی یک اصطلاح کلـی اسـت کـه در برگیرنـده دامنـه وسیعی از گیاهان است که به دلایل اکولـوژیکی متفـاوتی بـه غیـر از اهداف اقتصادی کشت میشوند. ایـن گیاهـان ممکـن اسـت در دوره تناوب با گیاهان اصلی و یا همزمان با آنها برای یک دوره کوتاه و یـا در طول فصل رشد با آنها رشد کنند. با توجه بـه هـدف کاشـت گیـاه پوششی به آنها کود سبز ،گیاهان خفه کننده، مالچ زنده یا گیاهـان تله­ای می­گویند.

مثال: استفاده از ترکیب گیاه چاودار و ماشک برای مهار علف هرز خرفه

    توجه به مندرجات روی بسته بندی آفت کش یا علف کش
مندرجات روی آفت کش، علف کش و سایر سموم:
  • نام عمومی آفت کش، نام تجاری و فرمولاسیون آفت کش
  • نام شیمیایی آفت کش
  • نحوه عمل آفت کش و نحوه جذب آن
  • میزان ماده مؤثره
  • درجه خطر ماده موثره*
  • میزان سمیت خوراکی برای موش صحرائی
  • مدیریت کاربرد آفت کش
  • طریقه مصرف آفت کش
  • حداقل زمانی فاصله برداشت (دوره کارنس)
  • سمیت برای محیط زیست
  • احتیاطات لازم و علائم مسمومیت ،کمک های اولیه، پادزهر
  • شرایط نگهداری آفت کش
  • درج علائم خطر pictogram
  • تاریخ تصویب آفت کش توسط هیات نظارت بر سموم
  • تاریخ تولید و تاریخ انقضاء

پایش

  • انجام نمونه برداری و آزمون برگی در طول فصل برای حصول اطمینان از وضعیت تغذیه ای گیاه
نکات مهم در نمونه برداری برگ
  1. زمان نمونه برداری برگ (قبل و یا بعد از گلدهی)
  2. نمونه برداری از برگهای سالم وسط شاخه های بدون محصول و از شاخه هایی که از نظر ارتفاع متوسط هستند، انجام میشود. یعنی نمونه های برگ نباید از شاخه های خیلی نزدیک به زمین یا واقع در نوک گرفته شوند. همچنین نمونه گیری باید از درختان هم سن و سال و هم واریته تهیه شود.
  3. معمولا تعداد ٤تا ٥ برگ از هر گیاه و مجموعا از 10 تا 20 گیاه نمونه برداری شود.
  4. نمونه ها باید در پاکت های کاغذی قرار داده شده و حداکثر ٢٤ساعت پس از نمونه برداری به آزمایشگاه ارسال گردد. در صورتیکه این امر ممکن نیست حداکثر به مدت دو روز می توان نمونه ها را در دمای یخچال نگهداری کرد. نمونه ها باید از تابش خورشید دور نگه داشته شوند.
  5. بر روی پاکت نمونه ها مشخصات کامل آنها از قبیل تاریخ و محل نمونه برداری، نام مزرعه یا کشاورز، وضعیت محصول و هرگونه اطلاعات لازم جهت شناسایی بهتر نمونه باید درج گردد.
  • نمونه برداری دقیق از آفات و عوامل بیماری زا و نظارت در مزرعه تا پایان فصل رشد
  • سنجش رطوبت خاک در مراحل حساس با استاده از تشتک تبخیر و سایر ابزارهای سنجش رطوبت.
  • پیگیری وضعیت آب و هوایی از اداره هواشناسی و میزان احتمال تنش ها و چالش های پیش رو

مثال: در صورت اطلاع از احتمال بروز تنش سرمای شدید راهکارهایی مانند استفاده از مالچ، روغ ولک و غیره برای درختان پسته اتخاذ می گردد.

مرحله برداشت

مرحله برداشت با توجه به زمان فرارسیدن زمان دقیق برداشت محصول باید صورت گیرد چرا که برداشت دیرهنگام یا زودهنگام موجب ریزش، خرابی، نارس بودن و به طور کل موجب افت عملکرد خواهد شد. با عدم مدیریت زمانی و ابزاری در برداشت تمام زحمات و عملیات مراحل پیشین بی ثمر خواهد شد. لذا در این مرحله باید به نکاتی که در زیر به آنها چرداخته می شود توجه ویژه گردد.

نکات مرتبط با تاریخ برداشت

  • تعیین تاریخ برداشت براساس نمونه برداری های منظم از کل مزرعه

توضیحات: برای هر محصول تاریخ برداشت جداگانه تعیین می­شود. برای مثال در ذرت دانه ای با قهوه ای شدن غلاف دانه و خشک شدن و زرد شدن بوته برداشت انجام می­شود.

  • خودداری از برداشت زودهنگام به مقاصد عرضه به بازار
  • برداشت دیرهنگام موجب ریزش محصول و افزایش فساد محصول خواهد شد.

سایر نکات ضروری در امر برداشت

  • استفاده از ماشین آلات برای برداشت جهت کاهش هزینه های کارگری
  • حصول اطمینان از رطوبت مزرعه برای جلوگیری از مزاحمت برای ماشین آلات

مثال: در اصطلاح کشاورزی برای حرکت آسان ماشین آلات مزرعه باید گاو رو باشد و رطوبت و چسبندگی خاک به قدری نباشد که حرکت را کند کند.

  • درجه بندی کیفی محصولات برداشت شده
  • در کشت مخلوط برداشت محصول زودرس به گونه ای باشد که عملیات برداشت آسیبی به محصول دیررس تر وارد نکند.
  • کالیبراسیون و تنظیم دقیق ادوات برداشت برای جلوگیری از آسیب به محصول

پس از برداشت

عموما در صورت عدم مدیریت پس از برداشت و ارسال محصول به دست مصرف کننده، برداشت محصول با کیفیت با عملکردهای بیشتر تضمینی برای سود آوری کشاورزی نخواهد بود. در کنار آماده سازی زمین برای فصل آینده، نگهداری و پخش محصولات کشاورزی از عملیات مهم در مرحله پس از برداشت به شمار می رود. پس از برداشت محصول زمین از عناصر غذایی تخلیه شده و نیازمند تقویت با برنامه های کوددهی متناسب با هر محصول می باشد. در صورتی که کشت متوالی چند محصول و تناوب فشرده در نظر داشته باشیم مدیریت تغذیه ای اهمیت دو چندان خواهد یافت. از نکات مهم دیگر در این مرحله نگهداری و انبار محصولات است که اگر دقت کافی صورت نگیرد تمام محصول و یا بخش اعظمی از آن غیر قابل مصرف خواهد شد.

نکات مهم در مرحله پس از برداشت:

  • تمرکز بر بازارهای محلی جهت مصرفه تازه تر
  • استفاده از بسته بندی های استاندارد و مناسب برای کاهش خرابی محصول حین حمل و نقل
  • استفاده از ادوات اماده سازی و فراوری محصول در محل برداشت جهت صرفه جویی در زمان و جلوگیری از تلفات محصول
  • توجه به دما و رطوبت مورد نیاز هر محصول برای انبار داری
  • ضدعفونی سکوها و کل قسمت های انبار
  • بازرسی روزانه از انبار و بررسی آفات و بیماری های احتمالی انباری
  • استفاده از جاذب های اتیلن برای افزایش عمر انبارداری
  • حذف بخش های اضافی محصول جهت افزایش بازارپسندی
  • ذکر درجه سلامت محصول و استاندارد سازی آن بر اساس کود، سموم و سایر نهاده های مصرفی و یا ارگانیک بودن آن در بسته بندی ها برای افزایش اعتماد مصرف کننده
  • مقایسه اطلاعات مربوط به برداشت هرسال با سال های گذشته برای بهبود کیفیت و کمیت

نظام های یکپارچه کشاورزی

IFS (Integrated Farming Systems) ترکیبی از واحدهای کشاورزی اعم از زراعت، دامداری، پرورش طیور و مرتعداری است که برای دستیابی به تولید سودآور و پایدار کشاورزان و رفع نیازهای متنوع بازار، استفاده کارآمد از منابع موجود در مزرعه را بدون تخریب محیط زیست و منابع طبیعی ممکن میسازد. این سیستم زنجیره مقاوم اقتصادی برای کشاورزان به وجود میآورد به طوریکه بتوانند در برابر نوسانات اقتصادی مقاومت کنند. IFS شرایط خاص هر منطقه را در نظر میگیرد و از این رو دانش بومی کشاورزان هر منطقه را در سیستم خود لحاظ کرده و از آن در راستای افزایش بهرهوری و کارایی استفاده میکند. IFSمحیطزیست را سیستمی درون خود میداند نه در مقابل خود، و در این روش از محصولات و ضایعات یک واحد به عنوان ورودی برای تولید در سایر واحدها استفاده میشود. ترکیب دامداری و زراعت مهمترین مدل در IFS است، به­طوریکه طبق آمار فائو ٪22 از شیر جهان، تمام گوشت بوفالو و ٪70 از گوشت دامهای سبک با استفاده از این سیستم تأمین میشود.

اهداف نظام:

  • ایجاد درآمد پایدار و محافظت از کشاورزان در برابر تکانه های اقتصادی بازار
  • خود اتکایی کشاورزان در تامین نهاده ها و بازیافت موثر مواد جانبی و باقیمانده مزرعه در داخل سیستم
  • سیستم تولید متنوع و پایدار بدون آسیب رساندن به منابع/ محیط زیست

تصویر 3 : نمونه ساده یک نظام یکپاچه کشاورزی مبتنی بر دامداری – زراعت

نکات ضروری در بحث تلفیق دام و زارعت:

  • ایجاد فضای کافی و مناسب برای استقرار دام در مزرعه

توضیحات: در صورت فراهم نبودن فضای کافی برای دام و رعایت نکردن نسبت زمین اختصاص یافته به آن، مشکلاتی از قبیل تلفات، عدم تهویه مناسب و غیره وجود خواهد داشت.

  • به حداقل رساندن بعد مسافتی بین واحد دامی و زمین زراعی

مثال: در صورت دور بودن واحد های دامداری (برای مثال 1 کیلومتر)، هزینه های حمل و نقل و نیروی انسانی و کمبود تسلط بر مدیریت سامانه افزایش خواهد یافت.

  • برنامه ریزی دقیق برای برآورد میزان علوفه مورد نیاز برای فصل سرما

مثال: به طور متوسط به ازای هر 100 کیلو وزن زنده می توان 5/2 ـ 2 کیلوگرم کاه گندم برای گاو در نظر گرفت.

  • احداث انبار و سیلو برای ذخیره علوفه و سایر محصولات

مثال: در بسیاری از واحد ها موفق در کشورهای توسعه یافته انبارهایی مجهز به سیستم تهویه مناسب، رطوبت سنج و دما سنج در مزرعه احداث می­شود. با این اقدام کشاورز روزانه میتواند حین فعالیت های مزرعه ای از وضعیت مواد ذخیره شده در انبار و سیلو مطلع شود و علوفه مورد نیاز خود را تامین کند.

  • جمع آوری و ذخیره هفتگی فضولات دامی

توضیحات: یکی از مهمترین خروجی های این نظام تامین کود دامی است که با جمع آوری فضولات می­توان علاوه بر تامین کود مورد نیاز اراضی تحت کشت و خودکفایی در بحث کود دامی، به بحث فروش کود به سایر کشاورزان نیز دست یافت.

  • تفکیک کودهای دامی (گاوی، مرغی، گوسفندی و ...)

توضیحات: با توجه به متفاوت بودن خصوصیات شیمیایی و عناصر موجود در کودهای دامی مختلف بهتر است از هم تفکیک شوند. برای مثال میزان ازت در کود گاوی متفاوت است (مراجعه شود به جول مربوط به خواص شیمیایی کودهای مختلف دامی).

  • چرای آزاد دام در مزرعه پیش از کاشت گیاه اصلی

توضیحات: در برخی از ماههای سال که هنوز گیاه اصلی در زمین کاشته نشده باشد، چرای آزاد دام با کوددهی مستقیم در خاک موجب افزایش حاصلخیزی برای کشت بعدی و تامین علوفه تازه و کاهش جمعیت علف های هرز مزرعه خواهد شد.

نکات مهم در بحث چرای مناسب:

  • بر اساس مرحله رشد گیاهان تنظیم شده باشد
  • با نوع گیاهان موجود در مرتع متناسب باشد
  • با شرایط خاک، فرسایش و سایر خصوصیات منطقه سازگار باشد.
  • باید موجب بهبود بازدهی مرتع، حفظ گونه های گیاهی مرغوب و تضعیف نشدن مرتع گردد.
  • نباید موجب کاهش وزن دامها شود
  • اجرای روش چرا در منطقه عملی باشد (با توجه به امکانات، منابع طبیعی، آب و ...)

کاربرد فناوری های نوین در کشاورزی

فناوری های جدید می توانند صنعت کشاورزی را نیز مانند هر صنعت دیگری متحول کنند. چرا که برای داشتن یک مزرعه نوین، کاهش هزینه های کارگری و افزایش کارایی تولید، ما نیازمندیم تا از فن آوری های روز دنیا استفاده کنیم. محدود نمودن سوخت های فسیلی، صرفه جویی در مصرف نیرو، کاهش هزینه های انسانی، کاهش اتلاف وقت، کاهش ایجاد اختلال در نظم اکوسیستم های طبیعی و غیره اهدافی است که ما در مبحث کشاورزی نوین به دنبال آن هستیم. در ادامه به کاربرد برخی از فن آوری ها در کشاورزی می­پردازیم.

حسگرهای قابل استفاده در آب و هوا:

وجود این حسگرها در مزارعی که اتوماسیون سازی شده اند، یک امر ضروری است و در حال حاضر امکان بررسی شرایط مزارع، برخی از جنگل ها و پهنه های آبی را فراهم می کند.

مثال:

نصب حسگرهای رطوبت سنج، دما سنج و نور سنج در مزارع، باغ و گلخانه و اتصال آنها به تلفن همراه کشاورز و ارائه اطلاعات دقیق از وضعیت مزرعه.

تجهیزات تله ماتیک:

این تجهیزات به برخی از تجهیزات مکانیکی مانند تراکتور این امکان را می دهد که با راننده خود ارتباط برقرار کنند و او را از آسیب های احتمالی که ممکن است به زودی به وسیله وارد شود، آگاه کنند. می توان ارتباط بین راننده و تراکتور را یک پلتفرم “Farm swarm” (ترکیب تعداد زیادی از ربات های کوچک و بزرگ با میکروحسگرها) در نظر گرفت.

مثال: نصب سیستم عیب یاب خودکار به ادوات کشاورزی

تجهیزات زیست سنجی حیوانات مزرعه:

امروزه قلاده های مجهز به GPS، سامانه بازشناسی با امواج رادیویی یا RFID (سامانه ای بی سیم برای برقراری ارتباط که با تبادل اطلاعات بین یک برچسب (Tag) و یک بازخوان (Reader) عمل می کند) و همچنین سیستم های زیست سنجی می توانند اطلاعات مهم و حیاتی مربوط به حیوانات دامی را تشخیص دهند و این اطلاعات را به مزرعه داران انتقال دهند.

مثال: کسب اطلاع از ضربان قلب و وضعیت کلی و موقعیت مکانی دام

حسگرهای مورد استفاده برای محصولات:

در کشاورزی مدرن به جای اینکه میزان بذر مورد نیاز برای تولید محصول زیاد، بدون بررسی و آزمایش مشخص شود، می توان از حسگرهایی استفاده کرد که می توانند میزان مورد نیاز بذر را برای تجهیزات مورد استفاده برای کشت محصول، تعیین کنند. در ضمن حسگرهای نوری و یا پهپادها می توانند برای اطمینان از سلامت محصول مورد استفاده قرار گیرند (برای مثال با استفاده از اشعه مادون قرمز می توانند این کار را انجام دهند).

سیستم کنترل نواری (swath control) با نسبت متغیر:

این سیستم با بهره گیری از GPS فعالیت می کنند و به تجهیزات مورد استفاده برای کشت محصولات کمک کند تا با جلوگیری از روی هم قرار گرفتن بذر، مواد معدنی، مواد مورد استفاده برای تقویت خاک و موادی که برای از بین بردن علف های هرز مورد استفاده قرار می گیرند، در مصرف آن ها صرفه جویی کنند. این سیستم با محاسبه شکل زمینی که مواد ذکر شده در آن مورد استفاده قرار می گیرند و همچنین محاسبه حاصلخیز بودن بخش های مختلف زمین و میزان کارایی تراکتورها و ربات های مورد استفاده برای کشاورزی، می تواند تعیین کند که مواد مختلف با چه میزان هایی باید در قسمت های مختلف زمین به کار گرفته شوند.

نقشه بردار هوشمند زمین کشاورزی

یکی دیگر از فواید استفاده از ردیاب جی پی اس در زمینه نقشه کشی زمین می باشد که نقشه برداری از زمین باعث می شود از میزان مسافت زمین مطلع بود و به صورت دقیق طول و عرض زمین کشاورزی خود را بدانید و حتی با استفاده از نقشه کشی که توسط جی پی اس صورت می گیرد می توانید محل آفت کش ها را به سم پاش ها اطلاع دهید. تا بتوانید با استفاده از هواپیماهای بذر پاش و بدون نیاز به نیروی کار زمین کشاورزی مورد نظر سم پاشی شود.

چارچوب کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری همه موارد